1 ... 7 8 9 10 11 12 13 14 15

Tablo 15-Türk Kentlerine İlişkin 2001 Yılı Göstergelerinin Avrupa Ülkeleri İle Karşılaştırılması (Kentsel Denetim Çalışması’ndan derlenmiştir.)

Demografik göstergelere bakıldığında; ortalama hanehalkı büyüklüğüne ilişkin en yüksek değerin karşılaştırılan tüm şehirler içinde Siirt’e ait olduğu görülmektedir. Bu değer Siirt için 6,75 iken, AB 15 ortalaması 2.37’dir. Demografik bağımlılık değerlerine bakıldığında, yine en yüksek bağımlılık değerinin Siirt’e ait olduğu (134.99), AB ortalama değerinin 60.62 olduğu izlenmektedir.


Sosyal göstergeler arasında kendi evinde yaşayan hanehalkı göstergesi incelenmiştir. AB 15’te ortalama değer 51.18 iken, karşılaştırılan Türk kentlerinde bu ortalamanın üzerine çıkıldığı gözlemlenmektedir.
Ekonomik göstergeler arasında işsizlik oranına bakıldığında, en yüksek işsizlik oranının Van’a ait olduğu (47.40) görülmektedir. AB 15 ortalaması 10.44’tür. Faaliyet oranı değerlerinde AB ortalaması 66.93 olarak gerçekleşirken, Türk kentlerinde bu ortalamanın altına düşüldüğü görülmektedir.
Eğitim ve öğretim göstergeleri arasında yalnızca ilköğretim gören nüfus oranına bakıldığında, bu konuda en yüksek değerin Denizli’ye ait olduğu (39.85); AB 15 ortalamasının 15.73 olduğu izlenmektedir. İkinci öğretim gören nüfus oranı değerlerinde AB 15 ortalaması 29.1 iken, karşılaştırılan Türk kentlerinde bu oranın altında kalınmıştır. Üçüncü öğretim değerlerinde ise AB 15 ortalamasının 21.34 olduğu; karşılaştırılan Türk kentlerinde değerlerin 10’un altında kaldığı görülmektedir.

III.A.9. Planlama Sistemimize Yönelik Değerlendirilme


III.A.9.1. Kalkınma Planlarında Kentsel Gelişmeye Yönelik Yaklaşımlar

Kentleşmemizin yönlendirilmesi konusunda beş yıllık kalkınma planlarının zaman içinde değişen bakış açıları incelendiğinde şöyle bir değerlendirme yapmak mümkündür:


Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967), kentsel ölçekte gelişim konusunu ayrı bir politika alanı olarak ele almamış; bu konu Plan’ın

Bölge Planlaması ve Kalkınması

başlığı altında irdelenmiştir. Plan, ülkenin farklı sosyo-ekonomik özelliklere sahip alt bölgelerini, potansiyel gelişme bölgeleri; geri kalmış bölgeler, büyük şehir bölgeleri (metropoliten bölge) başlıkları altında sınıflandırmaktadır. Bölge kalkınma ve planlamasıyla ilgili çalışmaların gerçekleştirilmesi için, hem merkezde hem de bölgelerde yetkili personelin bulunması konusundaki soruna o yıllardan itibaren işaret edilmektedir.
İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972), mekana ilişkin konuları, birinci planın ele alışının ötesine götürerek,

Toplumun Yurt Üzerinde Yerleşmesi ve Barınması, Bölgesel Gelişme, Şehirleşme ve Yerleşme Sorunu

genel başlığı altında ele almaktadır. Plan, şehirleşmeden ekonomiyi itici bir güç ve bir gelişme aracı olarak yararlanma ilkesini benimsemektedir. Sanayileşme, tarımda modernleşme ve şehirleşme, gelişmek için birbirinden ayrı düşünülemez üç unsur olarak tarif edilmektedir.Bu unsurların politika kararlarında birlikte ele alınması ön görülmekte, bunlardan herhangi birinin bağımsız olarak geliştirilmesinin kaynak israfına yol açacağına dikkat çekilmektedir. Şehir gelişmesinin çevre ve bölgesi içinde düşünülmesi gerektiğinden, şehir sorunlarının çözümünde şehirlerin tek başlarına ele alınmayacağından söz edilmektedir. İkinci Plan, şehir planlamasını, arazi kullanımının denetimi ve güzel şehir kavramının ötesinde bir gelişme aracı olarak tarif edilmektedir. Şehir planlamasında tek tek kararlara karşı bütünlüğün korunması gerekliliğinin altı çizilmektedir. Planların, her bir parsel için ayrı kararlar veren ve bina şekillerine kadar inen ayrıntılı tutumdan kurtarılacağı, kullanışların fonksiyon ve ntieliklerinin genel ve açık hükümlerle sınırlandığı bir belge niteliği alacakları belirtilmektedir. Şehirlerin gelişme alanlarında kamuca arazi stoku yapılarak, arazinin altyapısının tamamlanacağı ve kamuca yükselen değerlerle isteyenlere kiralanacağı söylenmektedir. Önemli bir hüküm, arazi politikasının denetiminin yapılabilmesi için, kamu elindeki arazinin satılmayacağıdır.
İkinci Plan, konut konusunu da ayrı bir başlık altında irdelemektedir. Şehirlerin düzenli gelişmesine yardımcı olması ve tasarruflu bir yöntem olması nedeniyle ayrı ayrı konut birimleri yerine, toplu konut yapımına gidileceği, lüks konut yapımının sınırlandırılacağı, ekonomik standartlar üstünde kamu konutu yapılmayacağı belirtilmektedir. Gecekondu sorunu da konut sektörü içinde ele alınmaktadır. Bu sorunu çözmeye yönelik olarak önlemeye öncelik verileceğinden, bu alandaki kendi evini yapma gücünden yararlanılacağından söz edilmektedir. Önemli bir politika, arsanın konut maliyetini artırıcı etkisinin azaltılması ve spekülasyonun önlenmesi için, şehirlerin gelişme alanlarındaki arsalar üzerinde kamu kontrolü sağlanmasıdır. Kamu elindeki arsa stoğunun artırılması; kamu elindeki arsaların tek elden ve ucuz konut yapımını destekleyecek şekilde toplumun kullanışına sunulması, gerektiğinde kiralama sisteminden yararlanılması ön görülmektedir.
Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1973-1977), kentsel gelişmeyi öncelikle

Yaşama Düzeyinde Gelişmeler

genel başlığı altındaki

Yerleşme

alt başlığı altında ele almıştır. Burada Türkiye’de yaşanan demografik şehirleşmeye dikkat çekilmektedir. Şehirleşme, gerçek şehir fonksiyonlarına ve sanayileşmeye dayalı olmaktan çok, nüfus yığılmaları biçiminde gerçekleşmektedir. Kırsal nüfus oranında düşme görülmektedir. Plan’da şehirleşme konusu daha sonra

Uzun Dönemde Hedefler ve Amaçlar

başlığı altında

Yerleşme Sorunları

alt başlığı içinde tekrar irdelenmiştir. Bu bölümde kırsal yerleşmelerin sorunları da ele alınmıştır. Mahalli idarelerin il, belediye ve köylerin ihtiyaçlarını karşılayamadığına değinilmekte; bunun nedeninin kısmen mahalli idarelerin kaynaklarının yetersiz oluşu, kısmen de önceliklere göre kullanılamaması olduğu belirtilmektedir. Merkezi ve yerel idareler arasında görev paylaşımının kesin olarak belirlenmemiş olması da, mahalli hizmetlerin yeterince karşılanamamasının nedenleri arasında gösterilmektedir.
Üçüncü plan, önceki dönemlerde yatırımların yer seçiminin neden olduğu dışsal ekonomilere dikkati çekerek, şehir planlama ve kalkınma planları arasındaki ilişkinin kurulamamasını eleştirmektedir. Plan’da sanayi ana planı ile tutarlı bir kentleşme politikasına duyulan gereksiniminden söz edilmektedir. Kentsel gelişmenin foksiyonel ve kademeli bir biçime dönüşmesinin buna bağlı olduğu belirtilmektedir.
Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1979-1983), mekansal gelişim konusunu

Bölgesel Gelişme ve Yerleşme

başlığı altında incelemiştir. Plan, bölgeler arası dengesizliğin Birinci Plan’dan itibaren ele alındığını, ancak giderilemediğini belirtmektedir. Üç plan döneminde geri kalmış bölgelerin kamu yatırımlarından giderek daha az pay alması ve özel kesimin bu bölgelere yöneltilememesi, dengesizliğin artmasının önemli nedenlerinden biri olarak gösterilmektedir. Kentleşme konusu,

Yerleşme

alt başlığı altında irdelenmektedir. Kentleşmeye ilişkin temel sorunlar arasında, kent topraklarının kötüye kullanılan özel mülkiyete konu olması; üst düzeyde alınan yatırım kararlarının mekan boyutunun önceden kestirilemeyişi; imar planlarının var olan yapılarıyla kentlerin sorunlarına yanıt getirmekten ve mekansal gelişmeyi düzenlemekten uzak olmaları ve büyük ölçüde oluşmuş düzensiz gelişmeyi yasallaştırmaktan başka bir işlev göremez durumda olmaları; yerel imar planlarının ülke çapında fiziksel planlama kararlarının olmayışı nedeniyle, bir bütünlük içinde değerlendirilememesi; kamu kesiminin konut yapımında çok yetersiz kalması; petrole ve özel taşımacılığa dayalı ulaşım politikasının kentlere yansıması, kent içi ulaşım ve trafik sorunları özellikle büyük kentlerde giderek yoğunlaşması; kentsel alanlarda doğal ve tarihi çevrenin devamlı olarak yıkıntıya uğraması ve yeşil alanların geliştirilememesi sayılmaktadır. Plan, spekülatif kazanç aracı olmaktan çıkarmak üzere kentsel arsa üretiminin artırılmasını ve arsa kullanımının kamu denetimine bağlanmasını ön görmektedir. Kent çevresindeki kamu arazilerinin korunması ile imar düzenine tabi alanlardaki inşaatların denetiminin sağlanacağı belirtilmektedir. Plan kent içi toplutaşıma önem vermekte, bu projelerin özendirileceğinden söz etmektedir.
Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1985-1989), kentsel gelişme konusunu

Yerleşme-Şehirleşme

başlığı altında irdelemiştir. Daha önceki planlarda olduğu gibi, Beşinci Plan da ekonomik yatırımların yerleşmelerin dağılımını etkilediğini belirtmekte ve yatırımlarda yer seçimi kıstaslarına uyulmasına önem verileceğinden söz etmektedir. Şehirleşmenin mekanda dengeli dağılımını sağlamak amacıyla ekonomik potansiyele sahip orta büyüklükteki şehirlere ekonomik faaliyetlerin yönlendirileceği; büyük şehirlerde ise caydırıcı tedbirlerle ekonomik faaliyetlerin mümkün olduğu kadar küçük illere yayılmalarının sağlanacağı belirtilmektedir. Plan’da ayrıca şehirlerde paket proje yaklaşımının destekleneceği söylenmektedir.
Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı (1990-1994), kentsel gelişme konusunu

Çevre ve Yerleşme

başlığı altında ele almıştır. Plan’da, yerleşme kademelenmesinin ülke çapında dengeli dağılımı için orta büyüklükteki (50.000-500.000 nüfuslu) şehirlerin gelişmesinin desteklenmesi gerekliliğinden söz edilmektedir. Plan’ın bir diğer önemli ilkesi, planlama standartlarının, yerleşme yapısına ve özelliklerine uygun olarak belirleneceği ilkesidir. Plan’ın, kentsel gelişme konusunda daha önceki planlardan daha kapsamlı bir bakışı olmadığı görülmektedir.
Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1996-2000), mekansal konuları

Bölgesel Dengelerin Sağlanması

üst başlığı içinde irdelemiştir. Bu başlık altında

Bölgesel Gelişme ve Fiziki Planlama

ile

Metropollerle İlgili Düzenlemeler

şeklinde iki alt başlık yer almaktadır. Plan, kalkınma planları ve kentsel gelişme planları arasında görülen plan kademeleri eksikliğine vurgu yapmaktadır. Sürdürülebilri kalkınma ilkesi Altıncı Plan döneminde benimsenmesine karşın, bu yöndeki öneriler Yedinci Plan’da daha somut biçimde yer almaktadır. Plan, bölgesel gelişme çalışmalarının ve fiziki planların, çevresel etkenleri ve ekolojik dengelerin korunmasını da amaçlayan sürdürülebilir kalkınma anlayışı içerisinde hazırlanacağını ve bunların kademeli planlama yapısı içerisinde Kalkınma Planları ile uyum içinde olacağını söylemektedir. Ülkedeki dengesiz yerleşme düzeninin ve kentlerin aşırı fiziki büyümesi ve yoğunlaşmasının önlenebilmesi için, alternatif kentsel yerleşmelerin desteklenmesi ihtiyacının arttığından söz edilmektedir. Büyük kentlere verilen sanayi teşviklerinin sınırlandırılmasında, fiziki ve mali teşviklerin diğer yörelere ve orta büyüklükteki kentlere yönlendirilmesinde sınırlı kalındığının altı çizilmektedir. Bunun yanı sıra, uygulamadaki kentsel arazi kullanım biçimlerinin, konut dışında, gelişmiş ülke standartlarına göre yetersiz oranlarda olduğu tespit edilmekte; kentlerin ulaşım, ticaret, rekreasyon ve kamuya açık alanlarının sınırlı olduğı, hemen hemen sadece konut alanlarından oluşan bir görünüm sergiledikleri belirtilmektedir. Yedinci Plan, yerleşmelerin planlanmasında, planlama-uygulama-denetim süreçlerinin bütünleştirici ve yönlendirici şekilde yeniden düzenleneceğinden; kentlerdeki yaşam kalitesinin geliştirileceğinden; göçün metropoller yerine bölge merkezlerine, orta büyüklükteki kentlere ve merkezi nitelikteki diğer yerleşim birimlerine yönlendirilmeye çalışılacağından; bu kentlerin sanayi teşvikleri, altyapı, hizmet ve konut yatırımları ile destekleneceğinden söz etmektedir.
Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001-2005), kentsel gelişme konusunu

Kentsel ve Kırsal Altyapı

başlığı altında incelemiştir. Plan, önceki planlarda da yer alan sorunlara değinmektedir. Plan’da uluslararası düzeyde yeterli altyapıya sahip ticari ve mali merkezler oluşturulacağından söz edilmektedir. Orta büyüklükteki kentlerde altyapısı hazırlanmış sanayi bölgelerinin geliştirileceği söylenmektedir. Plan, bölgesel gelişmeyi ayrı bir başlık altında incelemiştir. Plan’ın bölgesel gelişme başlığı altında getirdiği yeni bir politika İl Gelişme Planları’nın oluşturulmasıdır. Ancak bilindiği gibi il gelişme planlaması çalışmaları, bir kaç ilde uygulanmanın ötesine geçememiştir.
Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007-2013), mekansal konuları

Bölgesel Gelişmenin Sağlanması

başlığı altında ele almıştır. Bölgesel Gelişmenin Sağlanması, Plan’ın ekonomik ve sosyal gelişme eksenlerinden biri olarak belirlenmiştir. Bölgesel gelişmede Avrupa Birliği’ne uyum sağlama çabalarının etkisi görülmektedir. Yerel ölçekte kalkınmanın altı çizilmektedir. Planların birbirleri ile bağlantılarının kurulması, plan hazırlama ve uygulama yöntemleri, denetim usulleri gibi konularda merkezde ve yerelde kuruluşlar arasındaki yetki ve sorumlulukların açıklığa kavuşturulması ve koordinasyonun sağlanması zorunluluğundan söz edilmektedir. Plan’da kentleşmeye ilişkin ayrıca bir başlık bulunmamakta, kentleşme ile ilgili sorunlara ve çözüm önerilerine farklı başlıklar altında yeri geldikçe değinilmektedir.
Kalkınma Planları incelendiğinde, geçen yıllar içinde kentlerdeki hızlı nüfus artışının denetlenememesi, kentlerin taşıyabileceğinin üstünde nüfus yoğunluğuna sahip olması, artan nüfusun teknik ve sosyal altyapı gereksinimlerinin sağlanamaması, genel bir ülkesel mekansal politika olmadığı için kentlerin gelişiminin parçalı yaklaşımlarla yönlendirilebilmesi, var olan yerel yönetim yapılarının kentsel gelişmeyi istenen biçimde yönlendirmede çoğu kez etkin olamaması sorunlarının günümüze değin taşındığı görülmektedir. Kalkınma Planları kentsel gelişme konusunu değişen plan dönemlerinde farklı başlıklar altında irdelemiştir. Son planda ise kentleşmeye ilişkin bir başlık yer almamaktadır; kentsel gelişime ilişkin çeşitli bileşenler, farklı başlıklar altında (bölgesel gelişme, enerji ve ulaşım altyapısının güçlendirilmesi, kültürün korunması, geliştirilmesi gibi) ele alınmıştır.

III.A.9.2. Kalkınma Planları ve Fiziksel Planlama Arasındaki Bağın Kurulamaması

Türkiye’de 1963 yılında başlayan planlı dönem genelde ekonomik kalkınma anlamında karar ve süreçleri belirlemiş, fiziksel planlama ile ilgili belirgin önermeler ise ilk kez 3. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda, fiziksel plan kademelerine ilişkin ipuçları şeklinde yer almıştır.


Ancak bölgesel kalkınma politikalarının fiziksel planlama kararları ile birlikte düşünülerek geliştirilmesi, diğer bir deyişle bu politikaların yalnızca sektörel ekonomik gelişme amacıyla sınırlı kalmaması mümkün olmamıştır. Bölgeler arasındaki dengesizliklerin ortadan kaldırılması amacı ile getirilen sektörel hedefler, yerleşme kararlarının fiziksel planlama ilkeleri dışında verilmesine neden olmuş; hatta zaman zaman bu politikaları ters yönde etkileyen gelişmelerin ortaya çıkması sonucunu yaratmıştır.

III.A.9.3. Planlama Alanında Yetkili Kurumların Eşgüdümsüzlüğünden Kaynaklanan Sorunlar

Mekansal planlama ile ilgili yasal düzenleme, yerel yönetimlerin yanı sıra, Bayındırlık ve İskan, Kültür ve Turizm, Çevre ve Orman, Sanayi, Savunma vb. bakanlıklar gibi 25 adet kamu kurum ve kuruluşunu imar planlama konusunda yetkili kılmaktadır. Merkezde bulunan çok sayıda bakanlık ve kuruma kendi kuruluş kanunlarıyla verilen plan yapma yetkileri göz önüne alındığında, planlama pratiğinde çok-başlılıktan doğan bir karmaşanın yaşandığı ortaya çıkacaktır. Bu kurumsal çeşitlilik beraberinde çok karmaşık bir mevzuatı da getirmektedir. Bugün ülkemizde kentleşme, imar, arsa, yapı ve yerleşme konularını düzenleyen 70 adet kanun ve 270 yönetmelik olduğu belirtilmektedir62. Planlama konusunda çok sayıda kanun ve bu kanunlar ile yetki ve görevleri belirlenmiş kurum ve kuruluşun var olması, planlamayı işlevsiz hale getirmektedir. Ülkemizde yürürlükte yer alan yerleşme ve planlamaya ilişkin, yirmi kadar kanun ve elli kadar yönetmelik. çağdaş, bilim, teknolojinin ve sosyal gelişmenin gerisinde kalmıştır. Yetki-sorumluluk- yaptırım gücü gerçekçi bir şekilde dağıtılmamıştır.


Planlama ile ilgili yasal düzenlemelerin ve dolayısıyla yetkili idarelerin çokluğu, bunlar arasında eşgüdüm olmayışı; var olan planlarda çok sayıda değişikliğe yol açmakta, farklı kurumların yetki alanında bulunan üst ölçekli planların birbirleriyle gerek kullanım amacı gerekse fiziksel kararları bakımından bağlantısı kurulamamakta, şehircilik ilkeleri gözetilmeden talep üzerine onaylanan mevzii imar planları da ayrıca sorun yaratmaktadır.

III.A.9.4. Planlama Kademeleri Arasındaki İlişkinin Yeterince Kurulamamasından Kaynaklanan Sorunlar

Mekansal planlamada en temel ilkelerden biri, farklı ölçeklerdeki planlar arasındaki “kademeli birliktelik” ilkesidir. Bu ilkeye göre, üst ölçekli planlar (örneğin bölge planları), yerleşme düzeyindeki alt ölçekli planları yönlendiren hükümler içerir. 3194 Sayılı İmar Yasası, en üst ölçek olarak DPT tarafından yapılması öngörülen bölge planları kademesinden söz etmekte ise de; bu planların içeriği, yapım, onama, uygulama süreçleri ve sorumlu mercii belirsizdir. Bu kademeyi izleyen Çevre Düzeni Planlarını hangi kurumun hazırlayacağı konusu 15 yıldır tartışılmış, bu planlar bir süre Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından yapılmış, daha sonra bu yetki Çevre ve Orman Bakanlığı’na geçmiştir. Yeni yürürlüğe giren İl Özel İdareleri ve Belediyeler yasaları ile yetki konusu daha da karmaşık bir duruma gelmiştir63.


VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nın Bölgesel Gelişme ve Fiziki Planlama Bölümünde plan kademeleri arasındaki kopukluğa ilişkin şu saptamalar yer almaktadır: “Kalkınma planları ile kentsel gelişme planları arasında görülen planlama kademeleri eksikliği 3194 sayılı İmar Kanunu’nda da belirginleşen ve çeşitli planlama ve uygulama sürecinde yaşanan çok başlılık; ülke kaynaklarının geliştirilmesi ve dağıtılmasında rasyonel kararların alınmasını ve yerel yatırımların doğru sektör ve yer seçimlerine göre yönlendirilmemiş olması gibi olumsuzlukları da beraberinde getirmiştir.”
Kent ölçeğinde hazırlanan nazım ve uygulama planları, yerel yönetimlerin yetki alanında kalmakta, daha alt ölçekteki çalışmaların ise planlama mesleğinin dışında kaldığı düşünülmektedir64.

III.A.9.5. Planları Yaşama Geçirmeye Yönelik Uygulama Araçlarının Sınırlılığı

Üretilen planları yaşama geçirmek için yerel yönetimlere sunulan plan uygulama araçları son 150 yıllık dönemde neredeyse hiç değişmemiştir: Bu araçlar, kamulaştırma; tevhit ve ifraz ile imar düzenlemesidir. Belediyelerin mali kaynaklarının kısıtlı olması, kamulaştırma aracını bir seçenek olmaktan çıkartmıştır. İfraz ve tevhit, yasaya göre çok sınırlı durumlarda başvurulabilecek bir araçtır. Geriye kalan imar düzenlemesi aracı ile, kentte tüm kadastral parseller birbirleriyle birleştirilmekte ve parsel yüzölçümünün % 40 oranında bir bölümü Düzenleme Ortaklık Payı (DOP) olarak belirli kamusal hizmetler için kullanılmak üzere ayrıldıktan sonra, kalan bölüm, planla yeni oluşturulan imar parselleri olarak taşınmaz sahiplerine verilmektedir. DOP sadece yeni gelişme alanlarında ve sadece bir kez alınabilmektedir. Ancak, mevcut kentsel alanda yapılan yeni kamusal yatırımlar (örneğin, yeni metro hatları) sayesinde piyasa değerleri artan taşınmazlardan ise bu artan değer karşılığında hiç bir pay alınamamaktadır65.

III.A.9.6. İmar Yasası’nda Afetlere İlişkin Düzenlemelerin Yetersizliği

1999 yılında yaşanan Marmara depreminin yarattığı büyük maddi ve manevi kayıp, ilk kez imar planlama sisteminin yetersizliklerinin tartışılmasına yol açmıştır. Ancak, İmar Yasası’nda bu yönde hala ciddi bir düzenleme yapılmamıştır66. Büyük ölçüde afet riski bulunan bir coğrafyada yer alan ülkemizde planlamanın her aşamasında afet zararlarının azaltılmasına yönelik politika, karar ve araçlarının öncelikli olarak yer alması önem taşımaktadır. Mevcut planlama ve uygulama sisteminde var olan sorunlar, afet zararlarının artmasına neden olmaktadır. Yürürlükteki imar yasasının afet risklerini azaltacak biçimde yeniden hazırlanması ve imar planları yanı sıra sakınım planlarının da yapılması zorunlu hale getirilmelidir.

III.A.9.7. Ulusal Mekan Stratejisi ve Bölgesel Gelişme Stratejileri Gereksinimi

Belirtilen bu sorunların, mevcut imar ve afet mevzuatları kapsamında geçici ve parçacı tedbirlerle çözümü olası görünmemektedir. Ulusal ölçekte planlama, politika ve değerlendirmelerden başlayarak yerel ölçekte yürütülecek her türlü iş ve işlemler de dahil olmak üzere yönetim modeli ve planlama yaklaşımında farklı davranmak gerekmektedir. Öncelikle ulusal ve bölgesel düzeyde yeni planlama yaklaşımının kurgulanması önem kazanmıştır.


Ulusal ölçekte mekansal stratejilerin, bölge planlamasında stratejik planlama anlayışının planlama pratiğine kazandırılmasının ve bu planlama ölçeklerinin eşgüdümünün sağlanmasının öncelikli hedef olarak görülmesi önemlidir. Ulusal ve bölgesel ölçekte oluşturulan vizyon ve hedefler çerçevesinde, seçenekleri de ortaya koyarak, ortak düşünme, karar alma, tartışma, uygulama getirerek hareket etmek gerekmektedir. Bu sosyal ve ekonomik olarak dengeli ve sürdürülebilir bir kalkınma için gerekli olduğu kadar, doğal ve tarihi mirasın korunması ve sürdürülebilir kullanımı için de önemlidir.
Planlama, toplumsal ve ekonomik refahın artırılması, çevre sorunlarının önlenmesi ya da var olanların en aza indirilmesi, diğer bir deyişle yaşam kalitesinin yükseltilmesi ve sürdürülebilir kentsel gelişme için, en önemli araçtır. Ancak planlama yalnızca teknik bir sorun çözme aracı değildir; toplumsal ilişkilerin bütününü içine alan ve ülkenin ekonomik, sosyal ve fiziksel gelişimini etkileyen, yönlendiren bir araç olarak büyük önem taşımaktadır. Ülke, bölge ve kent ölçeğinde planlama kademeleri arasında dikey, sektörler arasında da yatay ilişkiyi güçlendiren bir planlama sistemi oluşturulmasına ve uygulama araçlarının geliştirilmesine ihtiyaç vardır67.

III.A.9.8. İmar Mevzuatı’nın Yeniden Ele Alınması Konusu

Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’nca, bilimsel ve teknolojik konulardaki gelişmeler, yerelleşme politikaları, doğal afetler ve kamuoyuna yansıyan diğer olumsuzluklar nedeni ile İmar Kanunu’nda revizyon yapılması gündeme getirilmiş, ilgili görüşler alınarak ve çalışma toplantıları düzenlenerek yeni öneri düzenleme son aşamaya getirilmiştir.


Planlama pratiğimizde yeni bir yapı ve dil oluşturulması zorunluluğu Kasım 2003’te gerçekleşen 27. Dünya Şehircilik Kolokyumu sonuç bildirgesinde de belirtilmektedir. Toplumu durağan, homojen ve değişmez bir yapı kabul eden mevcut mevzuatın yerine toplumun dinamizmine yönelik yenilikçi, yaratıcılığa açık, esnek bir planlama dilinin geliştirilmesi konusu vurgulanmaktadır. Bu kapsamda aşağıdaki çalışmaların yapılması önemlidir68:

III.A.9.9. Planlama Sistemine İlişkin Genel Değerlendirme

Planlama sistemimizin işleyişine ilişkin yukarıda irdelenen sorunlar şu alt başlıklar halinde özetlenebilir:

Avrupa Mekansal Gelişim Perspektifi (AMGP), tam üyelik müzakerelerine başlayan aday ülkelere görevler vermektedir. Özellikle değişik kurumlarca uygulanan kamu yatırımlarının ülke ve Avrupa sınırları içinde nasıl mekansal etkiler yaratacağının açıklığa kavuşturulması istenmektedir. Bu bakımdan da, Türkiye'nin böyle bir mekansal gelişme perspektifini AB mevzuatına uyum süreci ile birlikte başlatması gerekmektedir.


Mevzuat uyum sürecinde veya bu süreçten bağımsız olarak, Türkiye’nin her durumda mekansal planlama stratejilerine gereksinimi vardır. Mekansal gelişme stratejileri olmadan, kentleşme ve kentsel politikaya ilişkin bir düzenleme yapılması, uygulamada yukarıda da irdelenen çeşitli boyutlarda sorunları beraberinde getirmektedir.
Yeni planlama anlayışının; dinamik bir üretim ve uygulama sürecini ve katılımlı süreçleri ön görmesi gerekmektedir. Bu anlayış içinde ana yönlendirme ilkeleri, vizyon, orta ve uzun erimli amaçları, hedefler ve bunlara bağlı proje/eylem alanlarını belirlenmesi aşamaları önem kazanmaktadır.
Stratejik yaklaşım, ülkenin tamamına yakınının yüksek afet tehlike ve riskleri taşıdığı bir ortamda sorun saptama, durum analizi ve öncelikle yapılacak işler konusunda hızlı, vurgu yapan, etkili, bütünleşik, dinamik, paylaşımcı bir plan ve mekan üretimini getirmektedir. Ayrıca bu yaklaşımın, var olan plan kademe ve süreçlerinin, durağan, sorun ve vizyon odaklı olmayan ve uygulamaya ilişkin yeterli araç tanımlamayan yapısını değiştirecek potansiyele sahip olduğu görülmektedir.
Stratejik planlama yaklaşımının; durum analizi, vizyon, veri/bilgi/görüş elde etme, katılım ve ortaklık, seçenek üretme, uygulamalar için sunduğu olanaklar, esnek ve dinamik yapısı, afet zararını azaltmada, hızlı hareket etmesi gereken ülkemiz için değerlendirilmelidir.
2006 yılı Programının dördüncü gelişme eksenini “Bölgesel Gelişme ve Bölgesel Gelişmişlik Farklarının Azaltılması” oluşturmaktadır. Bu başlık altında “C.Politika Öncelikleri ve Tedbirleri” kısmında yer alan “Öncelik.1-Tedbir 1.2. Alt Ölçekteki (İl, kent ve kır) mekansal gelişme stratejilerinin ve planlarının esasları, standartları ve çerçevesi belirlenecektir.” talimatı doğrultusunda araştırma projeleri geliştirilmekte ve sonuçlandırılması hedeflenmektedir. Aynı programın öncelik 1-Tedbir 1.1.başlığında ise “Ulusal ve bölgesel düzeyde mekansal ve bölgesel gelişme stratejilerinin altyapısının oluşturulması” öncelikli olarak belirtilmektedir.
“Ulusal Mekan Stratejisi” ve “Ulusal Düzeyde Bölgesel Gelişme Stratejisinin”, ulusal ve bölgesel ölçekteki kalkınma planı kararları ve AB Ulusal Programıyla uyumlu olabilmesi amacıyla, Orta Vadeli Program, 8.BYKP, 9.BYKP İhtisas Komisyon Raporları, Ön Ulusal Kalkınma Planı, 2006 Programı ve Bölgesel Kalkınma Program çalışmalarının ayrıntılı olarak irdelenmesi, ve temel amaçların ortaya konması gerekmektedir. Bu çalışmalara doğrudan katkı sağlayacak diğer belgeler ise; 2003 sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksi araştırması, kalkınmada öncelikli yörelerle ilgili raporlar, yerleşmelerin kademelenmesi çalışması, İstatistiki Bölge Birimleri (İBB-NUTS) sınıflandırmasına kalibre edilmiş istatistikler (kurum bazlı veya TUİK istatistikleri) ve kamu kurum ve kuruluşlarını hazırladığı sektörel master planlar olacaktır69.

III.A.10. Yerel Yönetimlere (Mahalli İdareler) İlişkin Değerlendirme

Türkiye’de üç tür yerel yönetim söz konusudur: İl özel idareleri, belediyeler (il belediyeleri, ilçe belediyeleri, büyükşehir belediyeleri, büyükşehir ilçe ve ilk kademe belediyeleri, belde belediyeleri), köyler. 2006 verilerine göre, Türkiye’de 81 il özel idaresi, 3225 belediye, 34406 köy bulunmaktadır.


Ülke toplam nüfusunun % 78,76’sı belediye sınırları içinde ve % 21,24’ü belediye sınırları dışında yaşamaktadır. Belediye sınırları içinde yaşayan nüfusun % 44,97’si büyükşehir belediyesi sınırları içinde, % 55,03’ü ise diğer belediye sınırları içinde yaşamaktadır70.
Ülke geneline bakıldığında belediyelerin yüzölçümlerinin ve nüfuslarının büyük ölçüde farklılaştığı görülmektedir. Belediyelerin büyük çoğunluğunun (% 78,4) nüfusu 100.000’in altındadır. Öte yandan belediyelerin % 9.6’sının nüfusu 2000’in, % 61.3’ünün nüfusu 5000’in altındadır. Tüm belediyelerin % 51.7’sinin nüfusu 2000-4999 arasındadır. Bu belediyelerin çoğunda fiziksel yapı kırsal nitelik sergilemekte; yerel ekonomi genelde tarım sektörüne dayanmaktadır. Türkiye’de belediyelerin ortalama nüfusu 16.840’tır. (Erkan 2006, 62). Çalışmanın başında da belirtildiği gibi, “kentsel alan” tanımı ülkeden ülkeye farklılaşmaktadır; Türkiye’de belediye yapısı incelendiğinde, belediyelerin büyük bir bölümünün nüfusunun 5000’in altında olduğu ve kırsal alan niteliği taşımakta olduğu gözlemlenmektedir. İzleyen tablo belediyelere göre nüfus dağılımlarını vermektedir71:

Tablo 16-Kentli Nüfusun Belediyelere Dağılımı

III.A.10.1. Personel Yetersizliği


Kentleşmeyi yönlendiren en önemli aktörlerden biri olan yerel yönetimlerin yaşadıkları olumsuzluklar, kentleşme ve planlama eylemini de olumsuz yönde etkilemektedir. Bunlar arasında en öncelikli sorunlardan biri belediyelerde ciddi teknik eleman gereksiniminin bulunmasıdır. Örneğin, nüfusu 5.000’in altındaki belediyelerin % 42’sinde planlama ve imar işlerini yürütecek fen memurları dahi bulunmamaktadır. Nüfusu 10.000’in altındaki belediyelerin % 94’ünde üniversite mezunu eleman çalışmamaktadır. Türkiye’deki mimar, şehir plancısı, inşaat mühendisi ve harita mühendisini birlikte istihdam eden belediye sayısı sadece 15’tir. Bu durum karşısında, planın sahibi ve uygulayıcısı olan belediyeler, plan hazırlama sürecinin dışında kalmaktadırlar. Belediyelerin imar planlarını doğrudan kendi olanaklarıyal yapmaları, en az uygulanan plan elde etme yöntemi olarak görünmektedir72.

III.A.10.2. Finansman Yetersizliği


Belediyelerimizin finansal kaynakları, her zaman yetersiz olmuştur. Belediyelere merkezden yapılan finansal transferler (yardımlar) nüfus ölçütüne göre yapılmakta, gerçek gereksinimleri gözeten bir sistem geliştirilememektedir. Var olan durumda, bazı belediyeler kaynak sıkıntısı çekerken, bazılarında fazlalık ortaya çıkabilmektedir. Özellikle orta ve küçük ölçekli belediyeler, teknik yönlendiricilikten yoksun olduklarından kaynak kullanımında etkinlik sağlayamamaktadırlar.
Belediyeler Genel Bütçe vergi gelirlerinden aldıkları paylarla ancak personel giderlerini karşılayabilmekte, yeterli gelirleri olmadığından kredi temin edememekte ve Genel Bütçeden sağlanan hibe kaynaklardan etkin olarak yararlanamamaktadırlar. Önceki yıllarda borçlanan belediyeler ise mevcut borçlarını ödemede zorluk çekmektedirler.
Yerel yönetimlerin 30 Haziran 2005 tarihi itibarı ile; İller Bankası’na 2,24 milyar YTL, (SSK ve Emekli Sandığı gibi) diğer kurumlara ve fonlara 2,25 Milyar YTL, Hazine’ye 11,74 milyar YTL olmak üzere toplam 16,23 milyar YTL borçları bulunmaktadır. Geçmiş yıllarda belediyeler tarafından kullanılan ve ödenemediği için Hazine tarafından üstlenilen dış borçlar 6 milyar ABD Doları civarındadır73.

Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.

III.A.7. Çevre Koruma - Sürdürülebilir Kentleşme Bakış Açısı İle Türkiye’de Kentleşme Sektörüne İlişkin Tespit ve...

səhifə10/15
tarix15.01.2018
ölçüsü0.96 Mb.

III.A.7. Çevre Koruma

Çevre koruma başlığı altında öncelikle, kentleşmenin doğal çevreye duyarlılığının önemi irdelenecektir. Bu bölümü izleyerek, uluslararası bir çalışmadan elde edilen Türkiye’nin çevreye ilişkin göstergelerine Avrupa ülkeleri göstergeleri ile karşılaştırmalı olarak yer verilecektir. Bu başlık altında son olarak, ülkemizdeki çevre korumaya ilişkin politik ve yasal süreçlerin değerlendirmesi yapılacaktır.

III.A.7.1. Doğal Çevreye Duyarlılık

1960’lı yıllardan bu yana nüfus artışı çevre sorunlarını tetikleyen en önemli nedenlerden biri olmuştur. Kimi yazarlar nüfus artışını çevresel tahribin nedeni olarak ortaya koyarken, kimi yazarlar ise asıl sorumlunun nüfus büyüklüğünün kendisinin değil, sanayi toplumlarına özgü tüketime dayalı yaşam biçimlerinin olduğunu öne sürmüştür55. Bu farklı bakışları özetlemek üzere I=PAT formülü geliştirilmiştir. Buna göre, I (çevresel etki), nüfus (P), tüketim ve bolluk (A) ve teknolojiye (T) bağlıdır56.


Artan nüfus, daha çok kaynak tüketimini gerektirdiğinden çevreye olan olumsuz etkinin de artması kaçınılmazdır. Hızlı nüfus artışı ve beraberinde gelen kentsel büyüme, doğal çevreye duyarlı olarak gerçekleşmediğinde hava kalitesinin bozulması, yüksek hava sıcaklığı, gürültü düzeyinin yükselmesi, psikolojik gerilim, toplumsallık bilincinde azalma gibi sorunları da beraberinde getirmektedir57. Nüfus arttıkça, ekonomi büyüdükçe, gereğinden fazla tüketim yapıldıkça ve daha fazla enerji tüketildikçe doğadaki ekolojik dengeler bozulmaya devam edecektir. Bu nedenle bu alanların dengeli büyümesini gözetecek sürdürülebilir politikaların hayata geçirilmesi zorunludur.
Türkiye’de kentsel gelişmenin tarihsel olarak doğal çevreye çok da duyarlı olarak gerçekleşmediği söylenebilir. Mevcut durum raporunun oluşması aşamasını izleyerek yapılan “sorun belirleme toplantısında” katılımcılar doğal varlıkların yitirilmesini ve ekolojik dengenin bozulmasını önemli bir sorun alanı olarak tespit etmişlerdir. Bu toplantıda doğal çevrenin bozulması konusunda katılımcıların üzerinde uzlaştıkları sorunlar şöyledir:

  • Kentler yerel yönetimlerce, doğal limitler ve doğal kaynak özellikleri gözetilmeden fiziksel olarak büyütülmektedir.

  • Yenilenebilir, sağlıklı enerji kaynakları geliştirilmemekte ve kullanılmamaktadır.

  • İçme suyu kaynakları, orman statüsündeki alanlar (2/B alanları da dahil), doğa koruma alanları, sulak alanlar, sit alanları ve verimli tarım toprakları hızlı kentleşme baskısı altında tahrip edilmektedir.

  • Kentleşme olgusu, içinde yer aldığı çevrenin mikroklimasını olumsuz biçimde etkilemektedir.

  • Küresel iklim değişikliğinin kentlere etkisi göz ardı edilmektedir.

  • Katı atık (evsel, endüstrüyel, tarımsal, tıbbi) yönetimi yapılamamaktadır.

  • Hava kirletici kaynaklar yönetilememektedir.

  • Su kaynakları üzerindeki baskı (kirlenme ve aşırı kullanma) artmaktadır.

  • Gürültü kirliliği mevcuttur.

  • Kent içi doğal/ekolojik verilere planlamada yeteri kadar yer verilmemektedir (topoğrafya, kıyı, akarsu, bitki örtüsü, toprak, kumul, kıyı çizgisi vb.).

  • Kentsel biyolojik çeşitliliğin parçası olan hayvanların doğal ihtiyaçlarına planlamada yer verilmemektedir.

  • Ekolojik değeri olduğu halde herhangi bir koruma statüsü olamayan alanların korunmasına yeterince önem verilmemektedir.

Yukarıda tespit edilen sorunlar aslında kentleşme alanında bütünleşik ve etkin bir planlama, uygulama, izleme ve denetleme sistemimizin olmayışından kaynaklanmaktadır. Kentlerin yerel yönetimlerce doğal sınırları gözetmeden büyütülmesi; katı atık yönetiminin yapılamaması; hava kirletici kaynakların yönetilememesi; su kaynakları üzerindeki baskının (kirlenme ve aşırı kullanma) artması, idari/kurumsal eksik bakış açılarından kaynaklanan durumlardır. Katılımcılar planlama alanına ilişkin yetersizlikleri ise, kent içi doğal/ekolojik verilere yeterince önem verilmeyişi; biyolojik çeşitliliğin parçası olan hayvanların ihtiyaçlarına planlamada yer verilmeyişi; ekolojik değeri olduğu halde herhangi bir koruma statüsü bulunmayan alanların korunmasına yeterince önem verilmemesi olarak belirlemiştir.


Hangi mekansal ölçek olursa olsun, plancıların mutlaka doğal çevrenin sınırlarını ve doğadaki ekolojik dengeleri dikkate almaları gerekmektedir. Ekoloji alanı, plancıların, biyologların, ekonomistlerin, sosyologların bilgilerinin kesiştiği disiplinlerarası bir alandır. Kentleşme sektörünün ekolojik konulara duyarlılığı, sürdürülebilir kalkınmanın sağlanmasında gözetilmesi gereken bir unsurdur.

III.A.7.2. Çevresel Performans Endeksi Çalışmasında Türkiye’nin Çevreye İlişkin Göstergelerinin Diğer Ülkelerin Göstergelerine Göre Durumu

Yale Center for Environmental Law & Policy tarafından gerçekleştirilen Pilot 2006 Environmental Performance Index (Çevresel Performans Endeksi) çalışmasında Avrupa, Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerinin çevreye ilişkin göstergeleri karşılaştırmalı olarak sunulmaktadır58. Bu çalışmadaki bazı çevresel göstergeler açısından Türkiye’nin Avrupa ülkeleriyle karşılaştırmalı olarak durumu şöyledir:


  • Kapalı mekan kirliliği, Katı yakıt kullanan hanehalkı oranı (%):


Türkiye için kapalı mekan kirliliği, katı yakıt kullanan hanehalkı oranı göstergesi, ideal gösterilen düzeye yakın olan en düşük % 20’lik dilimdedir; Avrupa ülkelerinin büyük çoğunluğunda hedeflenen % 0’lık ideal düzey elde edilmiş durumdadır. Türkiye için oran bu kadar düşük olmasa da pek çok Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkesinden iyi konumdadır.


  • İçmesuyu, Erişim oranı (%)


İçmesuyu erişim oranı göstergesi incelendiğinde, Türkiye’nin hedeflenen düzeye yakın olan en üst % 20’lik dilimde yer aldığı görülmektedir. Bu gösterge Avrupa ülkelerinin çoğunda ideal düzey olan % 100 değerindedir.

  • Yeterli hijyen, erişim oranı


Yeterli halk sağlığı sunumu konusunda Türkiye’de bu oranın % 80 civarında olduğu görülmektedir. Avrupa ülkelerinin neredeyse tamamında bu oran hedeflenen düzey olan % 100 oranındadır.

  • Kentsel partiküller (toz, duman), mikrogram/metreküp


Kentsel partiküllerin oranında hedeflenen ideal düzey % 10 iken, bu oran Türkiye için % 50’ler civarında, Avrupa ülkelerinin çoğunda % 50’nin altındadır. Türkiye’nin konumu Avrupa ülkelerinden göreli düşük olmakla beraber, pek çok Orta Doğu ve Afrika ülkesinden iyi durumdadır.

  • Bölgesel ozon, ozon konsantrasyonu/1000


Ozon konsantrasyonu açısından hedeflenen düzey % 15’tir. Bu oran Avrupa ülkelerinin hiç birinde yakalanamamıştır; oranlar % 40-50 civarlarında seyretmektedir. Türkiye için de bu gösterge, Avrupa ülkelerine benzer şekilde % 45 düzeyindedir.

  • Nitrojen yüklemesi, miligram/su yapılarındaki nitrojen litresi


Su yapılarında nitrojen (azot) yüklemesi için hedef değer 1’dir. Avrupa ülkelerinin büyük çoğunluğu bu hedefe yaklaşmıştır. Benzer şekilde Türkiye için bu gösterge de 1 civarlarında seyretmektedir.

  • Su tüketimi, su kaynaklarının aşırı tüketildiği arazi oranı (%)


Su kaynaklarının aşırı tüketildiği arazi oranı için hedef değer % 0’dır. Türkiye için değer % 15 civarındadır. Avrupa ülkelerinin yaklaşık yarısı için bu gösterge değeri, hedef değere yakındır. Almanya, İtalya, Hollanda, Macaristan, İspanya ve Belçika için değerler Türkiye’den daha olumsuzdur.


  • Yabanıl koruma alanı, korunan el değmemiş alan oranı (%)


Korunan el değmemiş alan oranı göstergesi için, karşılaştırılan tüm ülkelerde hedef düzeyin çok altında değerler gözlenmektedir. Hedef düzey % 90 iken, Türkiye için bu değer % 5 civarında, Avrupa ülkelerinde % 0-30 arasında seyretmektedir.


  • Ekobölge koruma, skor 0’dan (tüm biyomun -geniş iklim kuşaklarının– %0’ı korunmuş), skor 1’e (tüm biyomun -geniş iklim kuşaklarının– %10’u korunmuş)


Ekobölge koruma konusunda hedef değer 1 iken; Avrupa ülkelerinin çoğunluğunda değerler hedef değerin altındadır. Türkiye için söz konusu değer 0.2’nin biraz üstünde, ancak hedef değerin çok altındadır.

  • Kereste hasat oranı, ayakta kalan orman oranı (%)


Kereste hasat oranlarına bakıldığında hedef değerin 4 olduğu; Avrupa ülkelerinde ve Türkiye’de bu orana çok yaklaşıldığı görülmektedir.

  • Tarımsal destek, tarımsal desteğin tarımsal GSYİH içinde oranı (%)


Tarımsal desteğin tarımsal GSYİH içinde oranı için hedef değer % 0’dır. Avrupa ülkelerinin yaklaşık yarısında ve Türkiye’de bu ideal değere çok yaklaşılmıştır. İsviçre, Norveç ve İzlanda için bu gösterge değerleri, hedef düzeyin uzağında, % 20’lerin üzerinde kalmıştır.

  • Aşırı balık avlama, skor 1’den (hiç avlama yok) 7’ye (aşırı avlanma)


Balıkçılık alanında avlanma göstergesinde hedef skor 1, en kötü skor 7’dir. Bu skor Avrupa ülkelerinde İzlanda, Norveç ve Slovenya için en kötü düzeydedir. Türkiye için skor 6 olup, istenmeyen düzeye yakındır.

  • Enerji verimliliği, terajul/milyon dolar GSYİH


Enerji verimliliğine bakıldığında hedef değerin 1.650 terajul/milyon dolar GSYİH olduğu görülmektedir. Türkiye bu gösterge açısından Avrupa ülkelerine çoğuna yakın bir değer sergilemekte; ancak hedef değere erişememektedir.

  • Yenilenebilir enerji, toplam enerji tüketimi oranı (%)


Yenilenebilir enerji oranının toplan enerji tüketimi içindeki oranının % 100’ü olması istenen değerdir. Bu değere en çok yaklaşan ülkeler İzlanda (yaklaşık % 70) ve Norveç’tir (% 60). Türkiye’ye ait değer % 10 civarındadır. Avrupa ülkelerinin çoğu için değerler, hedef değerin çok uzağındadır.

  • Karbondioksit/GSYİH, emisyon/GSYİH


CO2 emisyonunda istenen hedef değer 0’dır. Avrupa ülkelerinin geneli 0’a yakın değerlere sahiptir. Türkiye için değer Avrupa ülkelerine göre biraz daha düşük görülmekteyse de, Slovakya, Polonya ve Çek Cumhuriyeti’nden daha iyidir.
Yukarıda irdelenen tüm çevresel göstergeler açısından Türkiye’nin hedeflenen ideal değerlere göre konumuna bakıldığında;

  • Kapalı mekan kirliliği, katı yakıt kullanan hanehalkı oranına ilişkin göstergede, ideal düzeyin % 0 olduğu, Türkiye’nin ideal düzeya yaklaşan en düşük % 20’lik dilimde yer aldığı, Avrupa ülkelerinin büyük çoğunluğunda hedeflenen % 0’lık düzey elde edildiği,

  • İçmesuyu erişim oranı göstergesi incelendiğinde, Türkiye’nin hedeflenen düzeye yakın olan en üst % 20’lik dilimde yer aldığı; fakat Avrupa ülkeleri düzeyine henüz erişilmediği, Avrupa ülkelerinin çoğunda bu oranın % 100 olduğu,

  • Yeterli halk sağlığı sunumu konusunda ideal değerin % 100 olduğu, Türkiye’de bu oranın % 80 civarında bulunduğu, Avrupa ülkelerinin neredeyse tamamında hedeflenen düzey olan % 100’e ulaşıldığı,

  • Kentsel partiküllerin (toz, duman) oranında hedeflenen ideal düzey % 10 iken, bu oranın Türkiye için % 50’ler civarında, Avrupa ülkelerinin çoğunda % 50’nin altında olduğu; Türkiye’nin bu gösterge açısından konumunun Avrupa ülkelerinden göreli olarak olumsuz düzeyde bulunduğu,

  • Ozon konsantrasyonu açısından hedeflenen düzeyin % 15 olduğu, bu oranın Avrupa ülkelerinin hiç birinde yakalanamadığı ve oranların % 40-50 civarlarında seyrettiği, Türkiye için de bu göstergenin Avrupa ülkelerine benzer şekilde % 45 düzeyinde bulunduğu,

  • Su yapılarında nitrojen (azot) yüklemesi için hedef değerin 1 olduğu, Avrupa ülkelerinin büyük çoğunluğunun bu hedefe yaklaştığı,benzer şekilde Türkiye için de bu göstergenin 1 civarlarında seyrettiği,

  • Aşırı tüketilen su kaynaklarının bulunduğu arazi oranı için hedef değer % 0 iken, Türkiye için bu değerin % 15 civarında olduğu, Avrupa ülkelerinin yaklaşık yarısı için bu gösterge değerinin, hedef değere yakın olduğu, Almanya, İtalya, Hollanda, Macaristan, İspanya ve Belçika için değerlerin Türkiye’den daha olumsuz olduğu,

  • Korunan el değmemiş alan oranı göstergesi için, karşılaştırılan tüm ülkelerin ideal düzeyin çok altında değerlere sahip olduğu, hedef düzey % 90 iken, Türkiye için bu değerin % 5 civarında, Avrupa ülkelerinde % 0-30 arasında seyrettiği,

  • Ekobölge koruma konusunda hedef değer 1 iken, Avrupa ülkelerinin çoğunluğunda değerlerin hedef değerin altında olduğu, Türkiye için söz konusu değerin 0.2’nin biraz üstünde, ancak hedef değerin çok altında bulunduğu,

  • Kereste hasat oranlarına bakıldığında hedef değerin 4 olduğu, Avrupa ülkelerinde ve Türkiye’de bu orana çok yaklaşıldığı,

  • Tarımsal desteğin tarımsal GSYİH içinde oranı için hedef değerin % 0 olduğu, Avrupa ülkelerinin yaklaşık yarısında ve Türkiye’de bu ideal değere çok yaklaşıldığı; İsviçre, Norveç ve İzlanda için bu gösterge değerlerinin, hedef düzeyin uzağında, % 20’lerin üzerinde kaldığı,

  • Balıkçılık alanında avlanma göstergesinde hedef skorun 1, en kötü skorun 7 olduğu, bu skorun Avrupa ülkelerinde İzlanda, Norveç ve Slovenya için en kötü düzeyde seyrettiği, Türkiye için de skorun 6 olduğu ve bunun istenmeyen düzeye yakın olduğu,

  • Enerji verimliliğine bakıldığında hedef değerin 1.650 terajul/milyon dolar GSYİH olduğu, Türkiye’nin bu gösterge açısından Avrupa ülkelerine çoğuna yakın bir değer sergilediği, ancak hedef değere erişemediği,

  • Yenilenebilir enerji oranının toplan enerji tüketimi içindeki oranının % 100’ü olmasının istenen değer olduğu, bu değere en çok yaklaşan ülkelerin İzlanda (yaklaşık % 70) ve Norveç (% 60) olduğu, Türkiye’ye ait değerin % 10 civarında bulunduğu, Avrupa ülkelerinin çoğu için de değerlerin istenen değerin çok uzağında olduğu,

  • CO2 emisyonunda istenen hedef değerin 0 olduğu, Avrupa ülkelerinin genelinin 0’a yakın değerlere sahip olduğu, Türkiye için değerin Avrupa ülkelerine göre biraz daha düşük olduğu, ancak Slovakya, Polonya ve Çek Cumhuriyeti’nden daha iyi durumda bulunduğu,

  • Türkiye için göstergelerin büyük bölümünde hedef değerlere % 70’in üzerinde yaklaşıldığı,

  • Bölgesel ozon, el değmemiş doğayı koruma, ekobölge koruma, aşırı balık avlama ve yenilenebilir enerji göstergeleri konusunda Türkiye’ye ait değerlerin hedef değerden uzak olduğu, Avrupa ülkelerinin pek çoğunda da aynı göstergeler açısından hedef düzeye erişilmediği sonucuna varılmaktadır.

2006 Çevresel Performans Endeksi, bazı politika sonuçlarını gündeme getirmiştir: Herhangi bir ülkenin refah durumu, çevresel sonuçlar açısından önemli bir belirleyici olmaktadır. Ancak, hangi gelişmişlik düzeyinde olursa olsun, kendilerine benzer ülkelere göre üstün performans sergileyen ülkeler de vardır. Bunun anlamı, o ülkelerdeki politika seçeneklerinin doğru üretildiğidir. Bu endeks, etkili politika oluşturmanın başarılı şekilde kirlilik kontrolü yapmada ve doğal kaynakları yönetmede önemli bir etken olduğunu ortaya koymaktadır59.


Türkiye tüm çevresel performans göstergelerine göre 133 ülke arasında, 72.8 ortalama skorla 49. sırada yer almaktadır. Birinci olan Yeni Zelanda’nın skoru 88, sonuncu sırada yer alan Nijer’in skoru ise 25.7’dir.

III.A.7.3. Türkiye’de Çevre Korumaya İlişkin Politik ve Yasal Süreçlerin Değerlendirilmesi


Yukarıdaki uluslararası çalışma, Türkiye’nin geneline ilişkin bir takım sonuçları diğer ülkelerle karşılaştırmalı olarak ortaya koymaktadır. Bu genel sonuçlara göre Türkiye’nin genel çevresel göstergelerinin pek çok konuda Avrupa ülkelerine yaklaştığı, ancak doğa kaynaklarının korunması, yenilenebilir enerji kullanımı gibi sürdürülebilirlik göstergelerinde düşük değerlere sahip olduğu görülmektedir. Fakat bu göstergeler ülkelere ait genellemeler olduğu için, alt bölgelere veya kentlere özgü bir takım sorunları ve farklılaşan değerleri yansıtmamaktadır.


Beş Yıllık Kalkınma Planları irdelendiğinde, çevre sorunlarının ilk kez 1973-1977 yıllarını kapsayan 3. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda ele alındığı görülmektedir. Plan sanayi kuruluşlarının çevresinde ve nüfus yığılmalarına sahne olan büyük kentlerde hava, su ve kıyı kirlenmesi olduğunu, temel çevre sorununun erozyon ve çevre sağlığı olduğunu belirtmektedir. 4. Plan çevre sorunlarının önleme aşamasında çözüme kavuşturulmasını vurgulamıştır. İnsan sağlığını tehdit eden çevre sorunlarının olduğu yerlerde çevre temizleme ve arıtma projeleri gibi politikalara öncelik verileceği belirtilmiştir. 5. Plan, çevre sorunlarının kentleşme, erozyon, doğal afetler, tarımda modernleşme, sanayileşme sonucunda ortaya çıktığını belirtmiştir. Plan’da bu sorunların bir bütünlük içinde, eşgüdüm sağlanarak ele alınması, çevrenin bozulmasının önlenmesi ve çevrenin iyileştirilmesi hedeflenmiştir. 6. Plan tüm ekonomik politikalarda çevre boyutunun dikkate alınması esasını getirmiştir.
7. Plan sürdürülebilir kalkınma yaklaşımını vurgulamaktadır. Plan’da bu yaklaşım doğrultusunda, insan sağlığı ve doğal dengeyi koruyarak sürekli bir kalkınmaya imkan verecek şekilde doğal kaynakların yönetimini sağlamak ve gelecek kuşaklara insana yakışır bir doğal, fiziki ve sosyal çevre bırakmak temel strateji olarak benimsenmiştir. 8. Plan’da ise ekonomik ve sosyal gelişmeyi sağlarken insan sağlığını, ekolojik dengeyi, tarihi ve estetik degerleri korumanın esas olduğunun altı çizilmektedir. Orta ve uzun dönemde çevre sorunlarının çözümü için uygulanacak politikalar ve geliştirilecek stratejilerin, hem ülke gerçeklerini, hem de Avrupa Birliği normları ve uluslararası standartları dikkate almasından söz edilmektedir.
Çevresel sorunları çözme konusunda Türkiye’de önemli girişimler olmasına karşın, sorunların sürmesinin Türkiye’de örgütlü bir çevre yönetimi olmamasından kaynaklandığı söylenebilir60. Ülkedeki çevre sorunlarına ilişkin mevzuatta, yönetmeliklerin ve kuralların dağınık olduğu ve yetki konusunda karmaşıklı bulunduğu görülmektedir. 1994 yılında Çevre Bakanlığı’nın bulgularına göre, ülkede çevre konusunda kanun, yönetmelik ve uluslararası anlaşma düzeyinde toplam 184 mevzuat bulunmaktadır. Devlet Planlama Teşkilatı’nın bulgularına göre çevre koruma ve geliştirme konusunda faaliyet gösteren 36 kurum ve kuruluş vardır. Çevre koruma konusundaki düzenlemelerin farklı kanun ve yönetmeliklerde dağınık biçimde yer alması, kurumlar arası eşgüdümsüzlük sorunu; uygulamada çelişkilere ve yetki çatışmalarına neden olmaktadır.
Ülkemizde mevcut mevzuata göre çevre yönetiminin büyük bir bölümü mahalli idarelere verilen görev ve sorumluluklar kapsamındadır. Ancak belediyelere çevre konusunda görev veren mevzuatin belediyeler açısından anlaşılabilir ve uygulanabilir hale getirilmesi gerekmektedir. Bu konudaki mevzuatın önemlileri şunlardır:

  • Anayasa

  • Belediye Kanunu

  • Umumi Hıfzısıhha Kanunu

  • Belediye Cezaları ile ilgili Kanunlar

  • Çevre Kanunu

  • Büyükşehir Belediyeleri Kanunu

  • İmar Kanunu

  • İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına Dahill Kanun(20198 sa)

  • Yeraltı Suları Kanunu

  • Kıyı Kanunu

  • Çevre konusunda yatırım, işletme ve denetim yapan kuruluşların kanunları (Çevre, BİB, Ulaştırma Bakanlıkları, DSİ, İller Bankası gibi kuruluşların teşkilat kanunları)

  • Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği

  • Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği

  • Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği

  • Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği

  • Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği

  • Gütültü Kontrol Yönetmeliği

  • ÇED Yönetmeliği

  • Çevre Kirliliğini Önleme Fonu Yönetmeliği

  • Özel Çevre Koruma Fonu Yönetmeliği

  • Su Ürünleri Tüzüğü

Çevre korumaya ilişkin alınması gereken öncelikli önlemler şu şekilde sıralanabilir61:


  • sanayi alanlarında ve kentsel alanlarda hava kalitesini denetleyen sistemlerin geliştirilmesi ve güçlendirilmesi,

  • merkezi ve yerel yönetimler arasında kurumsal sorumlulukların netleştirilmesi,

  • her kent için yerel bir ulaşım ana planı geliştirilmesi,

  • hava kirliliğini en aza indiren teknolojilerin teşvik edilmesi.

III.A.8. Kentsel Denetim (Urban Audit) Çalışmasında Türk Kentlerine İlişkin Bazı Göstergeler

Avrupa Birliği kapsamında yürütülen çalışmalardan biri olan Kentsel Denetleme (Urban Audit) çalışmasına yukarıdaki bölümlerde değinilmişti. Avrupa kentlerine ilişkin çevresel, sosyal ve ekonomik göstergeleri karşılaştıran bir veri tabanı olan bu çalışmada, bazı Türk kentlerine ilişkin göstergeler de yer almaktadır. İzleyen tabloda 2001 yılı verilerine göre, kentlerimize ilişkin göstergeler AB 15 ortalaması, AB 15 içinde en yüksek değer, AB 27 ortalaması ve AB 27 içinde en yüksek değer ile karşılaştırmalı olarak sunulmaktadır.


2001 verileri



AB 15 ort.



AB 15 içinde en yüksek



AB 27 ort.



AB 27 içinde en yüksek



Siirt



Van



Diyarbakır



Kars



Erzurum



Gaziantep



Malatya



Adana



Konya



Kayseri



Hatay



Trabzon



Kastamonu



İstanbul



Manisa



Nevşehir



Kocaeli



Ankara



Samsun



Bursa



Antalya



Edirne



Zonguldak



Denizli



İzmir



Balıkesir



Demografik boyutlar



Ortalama hanehalkı büyüklüğü

2.37

3.54

2.61

6.75



6.75



6.35

5.85

5.18

5.16

4.86

4.54

4.39

4.37

4.27

4.18

4.08

4.00

3.87

3.86

3.84

3.83

3.81

3.80

3.79

3.77

3.76

3.69

3.60

3.58

3.44

Demografik bağımlılık endeksi

60.62

79.98

61.41

134.99



134.99



131.4

123.25

76.34

88.94

110.09

88.7

89.11

87.46

84.41

93.97

74.86

69.61

69.33

72.9

83.16

65.78

65.32

71.1

69.32

66.45

57.82

71.27

67.53

64.99

65.02

Sosyal boyutlar



Kendi evinde yaşayan hanehalkı

51.18

89.42

52.26

91.94

62.72

68.92

58.77

57.19

59.77

59.32

62.22

62.42

60.91

60.14

61.69

51.32

54.93

57.06

62.24

56.41

58.75

56.17

57.35

58.90

59.53

60.13

56.42

50.28

58.97

53.63

Ekonomik boyutlar



İşsizlik oranı

10.44

31.76

12.29

47.40



31.83

47.40



43.44

26.01

23.70

19.98

27.16

28.57

15.99

17.62

21.88

19.75

15.10

16.65

12.77

15.53

18.69

14.70

20.45

16.75

20.67

11.48

19.39

11.15

18.67

11.37

Faaliyet oranı

66.93

78.62

63.71

79.39

30.88

28.50

29.19

38.46

31.48

37.35

30.88

34.47

35.80

36.55

36.97

37.69

37.03

46.65

44.69

36.69

39.57

44.54

37.61

44.42

41.23

46.42

35.39

49.67

43.68

40.82

2001 verileri



AB 15 ort.



AB 15 içinde en yüksek



AB 27 ort.



AB 27 içinde en yüksek



Siirt



Van



Diyarbakır



Kars



Erzurum



Gaziantep



Malatya



Adana



Konya



Kayseri



Hatay



Trabzon



Kastamonu



İstanbul



Manisa



Nevşehir



Kocaeli



Ankara



Samsun



Bursa



Antalya



Edirne



Zonguldak



Denizli



İzmir



Balıkesir



Eğitim ve öğretim



Yalnızca ilk öğretim gören nüfus oranı

15.73

27.2

17.44

39.85



19.19

20.76

20.56

26.20

27.24

33.97

27.10

31.41

39.31

35.98

32.74

29.63

33.77

36.66

37.95

36.35

36.32

29.06

33.94

37.14

33.40

35.10

33.79

39.85



35.71

37.56

İkinci öğretim gören nüfus oranı

29.1

61.87

32.24

61.87

10.56

10.59

10.97

20.35

19.45

7.86

17.75

13.94

12.70

13.50

13.64

20.90

19.55

15.26

13.09

13.44

17.20

20.37

17.02

15.25

17.15

21.01

17.26

14.61

16.63

18.68

Üçüncü öğretim gören nüfus oranı

21.34

35.54

18.8

35.67

5.20

4.79

5.01

8.69

7.59

4.63

8.28

6.50

5.12

6.43

5.96

7.33

7.42

8.00

7.22

6.70

8.08

8.45

7.34

8.94

7.60

7.80

8.55

6.43

8.08

7.68

Nüfus grubu



Toplam belediye sayısı içindeki oranı (%)



İçerdiği nüfusun toplam belediye nüfusuna oranı (%)



0-2000

11

1.1

2001-5000

51.3

9.7

5001-10.000

17.4

7

10.001-20.000

8.5

7

20.001-50.000

5.7

10.8

50.001-100.000

2.6

10.9

100.001-250.000

1.9

18

250.001-500.000



1.2



23.3



500.000’den fazla

0.4

12.2
?


iii-international-305.html

iii-international-31.html

iii-international-314.html

iii-international-319.html

iii-international-323.html