1 ... 4 5 6 7 8 9 10 11 12

III Fəsil. İnnovasiya biznes-reinjinirinqin inkişafının əsasıdır

səhifə8/12
tarix01.04.2018
ölçüsü2.73 Mb.

III Fəsil. İnnovasiya biznes-reinjinirinqin inkişafının əsasıdır


3.1. İnnovasiyanın mahiyyəti, növləri və xassələri


Bütün reinjinirinq layihələri biznesin köklü olaraq yeniləşməsinə, innovasiyalara əsaslanır. Odur ki, innovasiya prosesi mexanizmi üzərində xüsusi dayanmaq lazımdır. Menecmenti daimi yeniləşmələr əsasında idarəetmə kimi səciyyələndirən E.Utkinin fikrincə, onun ən mühüm tərkib hissəsi kimi innovasiya çıxış edir ki, bu da sahibkarlığın bütün sferalarında daimi yeniləşmə prosesindən başqa bir şey deyildir(111,s.36). Alimə görə, innovasiya özündə yalnız texniki və texnoloji işləmələri deyil, həm də firmanın fəaliyyətinin yaxşılaşmasına kömək edən bütün dəyişiklikləri(yeni əmtəələr, yeni xidmətlər, qiymətlər də daxil olmaqla müştərilər üçün yeni əlverişli şərait və s.) birləşdirir.

İnnovasiya həm məzmununa, həm dəyərinə, həm də mülkiyyətin xarakterinə görə xüsusi əmtəə kimi səciyyələndirən prof. R.M.Cəbiyev innovasiya bazarını “... öz texniki iqtisadi parametrlərinə görə dünya standartlarına bərabər olan və ya ondan üstün olan, prinsipcə yeni texnika və texnologiyanın mənimsənilməsini və işlənilməsini nəzərdə tutan elmi-texniki işləmələr və patentlər bazarı” ilə müqayisə edir(26,s.36).

Prof. A.B.Abbasova görə innovasiya prosesini səciyyələndirən cəhətlər aşağıdakılardan ibarətdir(1):

- qarşıya qoyulan məqsədə çatmaq üçün çoxlu qeyri-müəyyən yolların və yüksək riskin mövcudluğu;

- dəqiq proqnoz qiymətləndirilməsinin aparılmasının qeyri-mümkünlüyü;

- iqtisadi münasibətlərin mövcud olduğu sferada gərginliyin aradan qaldırılması;

- innovasiya prosesinin bilavasitə iştirakçılarının mənafelərini qorumaq zərurəti.

İnnovasiya prosesi dedikdə, müəssisənin hər bir həlqəsinin işinin rentabelliyinə nəzarət zamanı onun fəaliyyətinin müxtəlif sferalarının balanslaşdırılmasının təkmilləndirilməsi başa düşülür. Bütün yeniliklər firmanın işinin müxtəlif tərəflərinin sistemli, kompleks təhlili əsasında aparılır ki, burada da ən başlıcası alınmış nəticələrin artıq əldə edilənlərlə deyil, bazarın həmin vaxtda malik odluğu potensiala(tutumluluqla) müqayisə etməkdən ibarətdir.

İnnovasiya prosesi yeni növ məhsulun mənimsənilməsi və buraxılan məhsulun modernləşdirilməsini, yeni maşın, avadanlıq və maerialların istehsalata tətbiqini, yeni texnologiyalardan və məhsulun istehsalı üsullarından istifadə edilməsini, habelə istehsalın təşkilinin və mütərəqqi idarəetmə metodlarının, vasitə və qaydalarının tətbiqini nəzərdə tutur.

İnnovasiya prosesi müxtəlif yollarla həyata keçirilə bilər. Hər bir konkret halda daha səmərəli yolun seçilməsi texnologiyanın xarakteri, son məhsul bazarı, firmanın potensialı, iqtisadi iqlim, rəhbərliyin səriştəlilik dərəcəsi kimi şərt və amillərdən asılıdır. İstənilən halda müxtəlif qruplar tərəfindən həyata keçirilən çoxüzlü və çoxmərhələli proseslərin, bir çox insanlar, bölmə və təşkilatlar arasında dinamik qarşılıqlı təsirin rolu böyükdür. Bununla yanaşı, həmişə uğur qazanılması maneə və müqavimətin aradan qaldırılması ilə bağlıdır. Odur ki, innovasiyalar təşəbbüssüz və inadsız, habelə istehsal, insan, təşkilati və sosial amillər sahəsində iri xərclər çəkmədən mümkün deyildir.

İnnovasiyaların mahiyyəti həmişə eksperiment olmuş və olaraq da qalır. Planlar, tədqiqatlar, resursların düşünülmüş bölgüsü nə qədər vacib olsa da bazarın marketinqi bundan da vacibdir. İnnovasiya prosesi daxili ziddiyyətlərlə dolu bir prosesdir.

İqtisadi ədəbiyyatda bəzən “yenilik” və “innovasiya” anlayışları eyniləşdirilir, bəzən isə bu anlayışlar bir-birinin sinonimi kimi işlədilir. Əslində isə yenilik istənilən fəaliyyət sferasında istehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsinə dair fundamental, tətbiqi tədqiqatların, işləmələrin və yaxud təcrübi işlərin nəticəsi olduğu halda, innovasiya idarəetmə obyektinin dəyişdirilməsi, eləcə də iqtisadi, sosial, ekoloji, elmi-texniki və s. növ səmərənin alınması məqsədilə tətbiq olunan yeniliklərin son nəticəsi kimi çıxış edir. Prinsip etibarilə, innovasiya dedikdə, ixtira, kəşf, potent, əmtəə nişanı, səmərələşdirici təklif kimi tətbiq olunan yeniliklərdən alınan nəticələrin məcmusu başa düşülür.

Yenilik anlayışı dinamik hərəkətdə olan mütərəqqi yeniliyi əks etdirməklə onu qəbul və istifadə edən təşkilati sistem üçün yeni sayılır. Mənasına görə, “innovasiya” sözü(ingiliscə innovation) “yenilik” sözü ilə eynidir. İnnovasiyaya yeniliyin yaradılması, yayılması və istifadəsi üzrə inkişaf etməkdə olan kompleks sistem kimi baxılır və o, innovasiya fəaliyyətinin inkişafına və səmərəliliyin yüksəldilməsinə kömək edir(7, s.5). İnnovasiya adı altında aparılmış elmi-tədqiqat nəticəsində istehsala tətbiq olunan obyekt və yaxud da özündən əvvəlki analoqundan keyfiyyətcə fərqli edilmiş kəşf başa düşülür.

İnnovasiya menecmentində iki əsas istiqamət ayrılır. Birinci istiqamətin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, innovasiya öz inkişafında(həyat tsiklində) ideyadan tətbiqə qədər hərəkət etməklə formasını dəyişir. İstənilən digər proses kimi innovasiyanın da formalaşması amillər çoxluğunun mürəkkəb qarşılıqlı təsiri ilə şərtlənir. İkinci istiqamət Azərbaycan üçün də son dərəcə aktual olan innovasiyadan sahibkarlığa hərəkətdir. Bəzi nəşrlərdə bu nəzəriyyə innovatika adını almışdır. Burada artıq innovatikanın öz daxilində yeni müstəqil istiqamətlər meydana çıxdı: yeniliyin formalaşması, yeniliklərə müqavimət, diffuziya(yeniliklərin yayılması); insanın ona uyğunlaşması və onların insan tələbatına öyrəşməsi; innovasiya təşkilatları; innovasiya qərarlarının işlənib hazırlanması və s.(100). İnnovatikanın tərkib hissələrinin verilən siyahısında yenilik bazarı, innovasiya strategiyaları kimi mühüm elementlər iştirak etmir. Digər elmi işlərdə isə innovasiyanın inkişafının əsas konsepsiyalarını ümumiləşdirməyə cəhd göstərilsə də, onlardan bəziləri, xüsusilə də innovasiya və iqtisadi inkişafın tsiklikliyi, innovasiya proseslərinin dövlət tənzimlənməsi konsepsiyaları tam şəkildə nəzərə alınmışdır(100).

İnnovasiya dedikdə, heç də yalnız istehsala tətbiq olunan obyekt nəzərdə tutulmur. Həmin obyektin innovasiya xarakterli olması üçün onun uğurla tətbiq olunması, və mənfəət gətirməsi vacib sayılır. Aparılmış elmi-tədqiqatın və ya edilmiş kəşfin nəticələrinə görə o, keyfiyyətcə özündən əvvəlki analoqdan fərqlənir. İnnovasiyanın reallaşması prosesində baş verən elmi-texniki, texnoloji və təşkilati dəyişikliklərin məcmusunu innovasiya prosesi, yeniliklərin yaradılması, yayılması və istifadəsi dövrünü isə innovasiya tsikli adlandırmaq olar(89, s.6).

Tədqiqat obyektindən və predmetindən asılı olaraq iqtisadi ədəbiyyatda innovasiyanı proses(101;105;88) sistem(116;85) dəyişiklik(59;118;64) və nəticə(87;57) kimi nəzərdən keçirirlər. İnnovasiya haqqında tədqiqatların əsasını qoyan avstirya iqtisadçısı Y.Şumpeter özünün “Texniki inkişaf nəzəriyyəsi” əsərində innovasiyaya texniki dəyişikliyin iqtisadi təsiri kimi baxmışdır(116, səh.18). O, istehsal funksiyası çərçivəsində innovasiya sahibkarlığının mahiyyətini tapmağa cəhd etmiş və innovasiya prosesləri nəzəriyyəsinin əsaslarını tədqiq etmişdir. Yeniliyə texnologiyanın və idarəetmənin dəyişməsi kimi baxan alim, innovasiya prosesində sahibkarın rolunu qeyd etmiş və onu ixtira ilə yenilik arasında əlaqələndirici adlandırmışdır.

İnnovasiyanın təhlilinin vacib mərhələsi onun bir sıra əlamətlər üzrə təsnifləşdirilməsi sayılır. İqtisadi ədəbiyyatda innovasiyanın təsnifatının aşağıdakı əlamətləri üzrə aparılmasına üstünlük verilir(90):

1. Radikallıq dərəcəsinə görə(yenilik, innovasiya potensialı, texniki qərarın oroginallığı və s.). Bu halda innovasiyanın aşağıdakı növləri fərqləndirilir:

- radikal(baza, elmi və s.);

- ordinar(ixtira, yeni texniki qərarlar).

2. Tətbiq xarakterinə görə(məhsul, texnoloji, sosial, kompleks, bazar). Bu halda innovasiyanın əsas növləri aşağıdakılardır:

- yeni məhsulların istehsalına və istifadəsinə yönəldilən;

- yeni texnologiyanın yaradılmasına və tətbiqinə istiqamətlənən;

- yeni strukturların qurulmasına və fəaliyyətinə yönəldilən.

3. Meydana çıxma stimuluna(mənbəyinə) görə. Bu halda innovasiyanın aşağıdakı növlərini ayırırlar:

- elm və texnikanın inkişafı ilə şərtlənən;

- istehsalın və bazarın tələbatı ilə şərtlənən.

4. Təkrar istehsal prosesində roluna görə: Buraya istehlakçı və investisiya innovasiyaları aiddir.

5. Miqyasına(kompleksliliyinə) görə. Buraya mürəkkəb(sintetik) və sadə innovasiyalar daxildir.

Alman alimi Q.Menş bazis yeniliklərinin meydana çıxması ilə əlaqədar tsiklikliklə iqtisadi artım tempi arasında əlaqə yaratmağa cəhd göstərmişdir. Onun fikrincə, bazis yenilikləri öz potensialını qurtardığı anda iqtisadi inkişafda durğunluğu müəyyən “texnoloji pat” vəziyyəti meydana çıxır(89, s.19). Məsələnin bu cür qoyuluşu və belə bir tərifin verilməsi böyük elmi əhəmiyyət kəsb etməklə yanaşı, həm də keçid iqtisadiyyatını yaşayan ölkələr, o cümlədən Azərbaycan üçün praktiki əhəmiyyətə malikdir. Menş hesab edirdi ki, sənaye inkişafı əslində bir texnoloji patdan digərinə keçid deməkdir. Bazis yeniliklərinin meydana çıxması nəticəsində inkişaf tsiklləri qarşılıqlı surətdə əlaqədar olan yeni müəssisələr peyda olur. İlkin mərhələdə yeni əmtəələrin istehsalı tələbdən geri qaldığına görə bu dövr yüksək artım templəri ilə səciyyələnir. Menş iqtisadiyyatın tsiklikliyini yeniliyin tsiklikliyi ilə və eyni müəssisələrin inkişaf fazaları ilə əlaqələndirir. O, yeni əmtəələrin istehsalının tələbi ötüb keçməyə başladığı anı göstərmişdir. Bu vaxtdan etibarən firmalar xarici bazara çıxış yollarını axtarmağa başlayırlar, mənfəət norması aşağı düşür və daha az vəsait investisiyaya yönəldilir. Kapitallar maliyyə bazarlarına can atırlar. Tezliklə maliyyə sferası real sektora investisiya üçün yetişir. Bu, Azərbaycan təcrübəsi üçün son dərəcə aktualdır. Aydındır ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı hələ ki, investisiyalara bir o qədər hazır deyildir, çünki maliyyə əməliyyatlarının gəlirliliyi maliyyə investisiyalarının orta gəlirliliyindən yüksəkdir.

İngilis iqtisadçıları K.Frimen, D.Klark və L.Suita. Onlar texniki və sosial innovasiyaların qarşılıqlı əlaqədar olan ailələrin texnoloji sistemi anlayışını tətbiq etmişlər. Müəlliflərin fikrincə, iqtisadi artım templəri texnoloji sistemlərin formalaşmasından, inkişafı və köhnəlməsindən asılıdır. Diffuziya və ya innovasiyanın yayılması prosesinə texnoloji sistemin inkişaf mexanizmi kimi baxılır. Müəlliflər yeniliklərin diffuziya templərini bazar mexanizmi ilə əlaqələndirilər. Onlar qeyd edirlər ki, innovasiyanın diffuziyası müvafiq şərait və stimullaşdırma tələb edir. Ayrı-ayrı istehsal sahələrində bazis innovasiyalarının meydana çıxması iqtisadiyyatın inkişafına təkan kimi meydana çıxır.

Rus alimi Ю.V.Yakovets texnikanın inkişafının tsikli və fazalarını ayırmış, eləcə də elmi-texniki inqilabın dövrələşməsini aparmışdır(118). O, texnikanın tsiklik inkişafı nöqteyi-nəzərindən innovasiyanın aşağıdakı dörd növünü ayırır:1) ən iri bazis innovasiyaları;2) iri innovasiyalar;3) orta innovasiyalar;4) xırda innovasiyalar.

Pevit və Yolker elmi yeniliklərin istifadəsi və onların geniş tətbiqi dərəcəsindən asılı olaraq innovasiyanın yeddi tipini ayırmışlar(76):

1) fundamental elmi biliklərin istifadəsinə əsaslanan innovasiyalar. Bunların nəticələri ictimai fəaliyyətin müxtəlif sferalarında(EHM və s.) geniş tətbiq olunur;

2) elmi yeniliklərə əsaslanan, lakin məhdud tətbiq sahəsinə malik innovasiyalar(məsələn, kimya istehsalı üçün ölçü cihazları);

3) məhdud tətbiq sferasına malik artıq mövcud texniki yeniliklərdən istifadəyə əsaslanan innovasiyalar;

4) bir məhsulda müxtəlif tip yeniliklərin kombinasiyası daxil olan innovasiyalar;

5) bir məhsulun müxtəlif sahələrdə istifadəsi;

6) texniki cəhətdən mürəkkəb yeniliklər;

7) artıq məlum texnika və yaxud metodların yeni sahəyə tətbiqi.

Rus alimi A.İ.Priqojin innovasiyanın müfəssəl və original tipologiyasını vermişdir:

1. Yeniliyin tipinə görə: maddi-texniki və sosial;iqtisadi və təşkilati-idarəetmə; hüquqi və pedaqoji.

2. Həyata keçirilmə mexanizminə görə: vahid, diffuziya edilmiş, başa çatmış və yarımçıq qalmış, uğurlu və uğursuz.

3. İnnovasiya potensialına görə:radikal, kombinə edilmiş, şəklini dəyişən.

4. İnnovasiya prosesinin xüsusiyyətlərinə görə: təşkilatdaxili və təşkilatlararası.

5. Səmərəliliyə görə:istehsalın və idarəetmənin səmərəliliyi;əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması və s.

Müəllif “innovasiya” və “yenilik” anlayışlarını ayırmışdır. Onun fikrincə, yenilik innovasiyanın predmeti kimi çıxış edir. Yeniliklər və innovasiya müxtəlif həyat tsikllərinə malikdirlər. Yeniliklər işlənib hazırlanma, layihələndirmə, hazırlama, istifadəetmə, köhnəlmə kimi, innovasiya isə doğulma, diffuziya, köhnəlmə kimi mərhələlərdən ibarətdir.

İctimai məqsədlərin xarakterinə görə aşağdakı innovasiya növləri fərqləndirilir:

- mənfəətə yönəldilmiş iqtisadi innovasoyalar(ixrac üçün dərman preparatlarının istehsalı və s.);

- mənfəətə yönəldilməyən iqtisadi innovasiyalar(ekoloji və s.);

- xüsusi innovasiyalar(hərbi, səhiyyə, təhsil və s.).

Yuxarıda qeyd edilənləri nəzərə almaqla innovasiyanın göstərilən təsnifatını aşağıdakı kimi vermək olar:

Tsiklik inkişaf baxımından: ən iri;iri;orta;xırda.

İntensivlik baxımından: sıfır;bir;iki;üç;dörd;beş;altı;yeddi.

3. Elmi biliklərin istifadə dərəcəsindən asılı olaraq: fundamental elmi biliklərə əsaslanan; mövcud elmi biliklərə; kombinə edilmiş müxtəlif tipli biliklərə; müxtəlif sahələrdə bir məhsulun istifadəsinə; iri proqramların köməkçi nəticələrinə; artıq məlum texnologiyalara əsaslanan.

4. Həyat tsiklinin planlaşdırılması mümkünlüyünə görə: elmi ideyalar cəmləşən, inqilabedici məhsuldar qüvvələr toplanan və onun tərkibində ayrılmaz element kimi möhkəmlənən(proqnoz obyekti); məhsuldar qüvvələrin ayrı-ayrı elementlərində keyfiyyət irəliləmələri; kəmiyyət dəyişmələri, ayrı-ayrı parametrlərin yaxşılaşdırılması(cari və perspektiv planlaşdırma obyektləri).

5. Struktur xarakteristika nöqteyi nəzərincə:girişdə;çıxışda;müəssisənin struktur innovasiyaları.

6. Üsuluna görə:təcrübi;birbaşa.

7. Ayrı-ayrı fəaliyyət sferaları ilə əlaqələndirmə nöqteyi nəzərincə:texnoloji;istehsal;ticarət;sosial.

8. İdarəetmə səviyyəsinə görə:xalq təsərrüfatı;sahəvi;ərazi;idarəetmənin ilkin həlqəsi.

9. İdarəetmə sahəsində:məhsullar; proseslər(texnoloji);işçi qüvvəsi;idarəetmə fəaliyyəti.

10. Yerinə yetirmə müddətinə görə: 20 il və ondan yuxarı 15-20 il;5-10 il;5 ildən yuxarı.

11. Həyat tsiklini əhatə dərəcəsinə görə ETTKİ(mənimsəmə və tətbiq);ETTKİ(nəzəri).

12. Həcminə görə;nöqtəvi;sistemli;strateji.

13.Prosesin(sistemin) əvvəlki vəziyyətinə görə:əvəzedicilər;ləğvedicilər;kəşf edənlər;retroinnovasiyalar.

14. İstiqamətin təyinatına görə: reallaşmanın səmərəliliyi;istehsalın səmərəliliyi;əmək şəraitinin yaxşılaşması;məhsulun keyfiyyətinin yüksəlməsi.

15. Planlaşdırmanın mənbəyinə görə:mərkəzi;lokal;öz-özünə əmələ gələn.

16. Nəticəsinə görə:tətbiq edilmiş və tam istifadə edilmiş; tətbiq edilmiş və zəif istifadə olunan;tətbiq edilməmiş.

17. Yenilik səviyyəsinə görə:dəyişən və ya bütöv sahələr yaradan radikal;sistemli;şəkilini dəyişən.

18. Ölçüsündən asılı olaraq: yeni tətbiq sahəsinin qeydə alınması;yeni fəaliyyət prinsiplərinin tətbiqi;yeni konstruktiv qərarların yaradılması;optimallığın hesablanması.

İnnovasiyanın bu cür təsnifləşdirilməsi sorğu və pasportlaşma yolu ilə innovasiya sahibkarlığı subyektlərinin diaqnostikasını aparmağa, hər bir klasterin əsas xüsusiyyətlərini ayırmağa və innovasiya sahibkarlığı subyektlərinin əsas qrpuplarını müəyyənləşdirməyə imkan verir.

İnnovasiya prosesini fundamental, tətbiqi tədqiqat, konstruktor işləmələri, marketinq, istehsal, nəhayət satış mərhələlərini keçən, ardıcıl olaraq ideyanı əmtəəyə çevirən proses kimi-texnologiyanın kommersiyalaşdırılması prosesi kimi müəyyən etmək olar.

İnnovasiya prosesi müxtəlif mövqelərdən müxtəlif detallaşdırma dərəcəsi ilə baxıla bilər. Birincisi, elmi-tədqiqat, elmi-texniki, innovasiya, istehsal fəaliyyətinin və marktetinqin paralel-ardıcıl həyata keçirilməsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. İkincisi, ideyanın meydana çıxmasından onun işlənib hazırlanmasına qədər yeniliklərin həyat tsiklinin müvəqqəti mərhələləri kimi baxıla bilər. Üçüncüsü, məhsul və ya xidmətlərin yeni növünün işlənib hazırlanması və yayılmasının maliyyələşdirilməsi və investisiyalaşdırılması prosesi kimi verilə bilər. Bu halda o, investisiya layihəsinin təsərrüfat təcrübəsində geniş yayılmış xüsusi halı kimi çıxış edir.

Ümumi şəkildə innovasiya prosesi ixtiraların, yeni texnologiyanın, məhsul və xidmət növlərinin, istehsal, maliyyə inzibati və s. xarakterli qərarların və intelektual fəaliyyətin digər nəticələrinin alınması və kommersiyalaşdırılmasından ibarətdir.

Roy Rosvell özünün “İnnovasiya prosesinin xarakterinin dəyişməsi” məqaləsində innovasiya prosesi modelinin bir neçə nəslini aşkara çıxarmışdır(109).

İnnovasiya prosesinin müəyyən edilməsinə xətti yanaşmanı o, keçən əsrin 50-ci illərindən 60-cı illərin axırlarına qədər olan dövrü aid edir. Bu, innovasiya prosesinin birinci nəslinə daxil olunan texnologiyaları əhatə edir. ETTKİ-nin rolu və bazara istehsalın texniki aktivlik nəticələrinin istehlakçısı kimi münasibət ifadə olunan sadə xətti-ardıcıl proses 3.1 saylı sxemdə əks edilmişdir.


Sxem 3.1. İnnovasiya prosesinin birinci nəsli.


Rossvelə görə, innovasiya prosesinin ikinci nəsli keçən əsrin 60-cı illərinin sonu-70-ci illərin əvvəlinə təsadüf edir. Bu da həmin xətti-ardıcıl model olsa da, bazarın vacibliyinə, ETTKİ-nin reaksiya verdiyi tələbata əsaslanır(Sxem 3.2).

Sxem 3.2. İnnovasiya prosesinin ikinci nəsli

Üçüncü nəsil keçən əsrin 70-ci illərinin ortalarına düşür. Bu model xeyli dərəcədə birinci və ikinci nəslin kombinasiyasını nəzərdə tutur, texnoloji qabiliyyətlərlə bazarın tələbat imkanlarının əlaqəsinə istinad edir(Sxem 3.3).


Sxem 3.3. İnnovasiya prosesinin üçüncü nəsli. İnnovasiya prosesinin interaktiv modeli.


Dördüncü nəsil keçən əsrin 80-cı illərinin ortalarından indiki vaxta qədər olan dövrü əhatə edir. Bu, qabaqcıl təcrübənin yapon modeli adlanır. Həmin model onunla fərqlənir ki, inteqrasiya olunan qrupların paralel fəaliyyətinə və xarici üfüqi və şaquli əlaqələrə istinad edir. Burada ən başlıcası paralel fəaliyyətdir. Bir neçe istiqamətlərdə fəaliyyət göstərən bir neçə mütəxəssis qruplarının ideyaları üzərində eyni vaxtda yerinə yetirilən işdir. Bu, məsələnin həllini, texniki ideyanın reallaşması və onun hazır məhsula çevrilməsi vaxtını sürətləndirir.

Beşinci nəsil hazırkı vaxtdan gələcəyə doğru olan vaxtı əhatə edir. Bu model strateji şəbəkələr, strateji inteqrasiya və əlaqənin qurulması modelidir. Həmin modelin fərqi ondan ibarətdir ki, paralel prosesə yeni funksiyalar əlavə edilir. Bu, strateji əlaqələr qurmağa kömək edən hesablama texnika və informatika sistemindən istifadə etməklə ETTKİ-nin tətbiqi prosesidir.

İnnovasiya ideyasının doğulması və yeni elmi nəticələrin istifadə edilməsi imkanı fundamental və axtarış tədqiqatları və tətbiqi tədqiqat və işləmələr mərhələsində baş verir(Sxem 3.4).

Sxem 3.4. İnnovasiya prosesinin əsas mərhələləri və məhsulun(texnologiyanın) həyat tsikli fazası


B


Fudamental və axta- T ətbiqi tədqiqatlar və

rış tədqiqatları işləmələr


Nəzəri və təcrübi Elmi tədqiqat işləri Təcrübi-işlər. Konsepsiyala- konstruk-

rın işlənib hazırlan- tor işləri

ması, texniki həyata Modelləşdirmə, kons-mövcud

keçirmənin qiymət- truktor işləməsi modelin

ləndirilməsi

Biliklər


Bazara tətbiq

Seriyalıdan qabaqkı istehsal, istehsal sınaqları, seriyalı istehsalın başlanğıcı, məhsulun sertifikasiyası

Məhsul, texnologiya


Bazarın genişlənməsi

Reklam, istehlakçıların öyrənilməsi və formalaşması, servis, əlavə xidmətlər, heyətin tədrisi və s.

Məhsul, texnologiya


Məhsulun yetkinliyi

Satışın stabilləşməsi, bazarın təchizatı


Məhsul, texnologiya



Tənəzzül

Tələbin aşağı düşməsi, satış və istehsal həcmlərinin aşağı düşməsi

Məhsul, texnologiya













azara çıxışdan əvvəli mərhələ Bazar mərhələsi















Yeni texnikanın yaradılması və mənimsənilməsi prosesi yeni elmi biliklərin alınmasına və daha mühüm qanunauyğunluqların aşkara çıxarılmasına yönəldilmiş fundamental tədqiqatlardan(FT) başlayır. FT-nin məqsədi hadisələr arasındakı yeni əlaqələri açmaqdan, onların konkret istifadəsinə rəğmən təbiət və cəmiyyətin inkişaf qanunauyğunluqlarını dərk etməkdən ibarətdir. FT nəzəri və axtarış tədqiqatlarına bölünür.

Nəzəri tədqiqatların nəticələri elmi kəşflərdə, yeni anlayış və təsəvvürlərin əsaslandırılmasında, yeni nəzəriyyələrin yaradılmasında meydana çıxır. Axtarış tədqiqatlarına vəzifəsi ideya və texnologiyaların yaradılmasının yeni prinsiplərinin kəşfi sayılan tədqiqatlar aiddir. Axtarış tədqiqatları ictimai tələbatın ödənilməsinin yeni metodlarının əsaslandırılması və təcrübi yoxlanması ilə başa çatır. Bütün axtarış FT akademik idarələrdə və ali təhsil müəssisələrində olduğu kimi sənayenin iri elmi-texniki təşkilatlarında da yüksək elmi ixtisaslaşma keçmiş heyətlə aparılır. İnnovasiya proseslərinin inkişafında fundamental elmin prioritet əhəmiyyəti onunla müəyyən edilir ki, bu elm ideyanın generatoru kimi çıxış edir və yeni bilik sahələrinə yollar açır.

İnnovasiya prosesinin növbəti mərhələsi tətbiqi elmi-tədqiqat işləri sayılır. Onların yerinə yetirilməsi mənfi nəticələrin alınmasının yüksək ehtimalı ilə əlaqədardır. Vəsaitlərin tətbiqi ETİ-nin aparılmasına qoyulması zamanı itkilərin baş verməsi riski meydana çıxır. İnnovasiyaya investisiyalar riskli xarakter daşıdıqda onları risk investisiyaları adlandırırlar.

Təcrübi-konstruktor və layihə-konstruktor işləri mərhələsi məhsulun yeni növünün işlənməsi ilə bağlıdır. Bu mərhələ aşağıdakıları özündə ehtiva edir:eskiz-texniki layihələşdirmə, işçikonstruktor sənədləşməsinin buraxılışı, təcrübə nümunələrinin hazırlanması və sınağı.

Təcrübi-konstruktor işləri(TKİ) adı altında tətbiqi tədqiqatın nəticələrinin yeni texnika, material, texnologiya nümunələrinin yaradılması(və ya modernizasiyası, təkmilləşdirilməsi) üçün tətbiqi başa düşülür. TKİ-elmi tədqiqatların yekun mərhələsidir, laboratoriya şəraitindən və eksperimental istehsaldan sənaye istehsalına özünəməxsus şəkildə keçiddir. TKİ-yə aşağıdakıları aid etmk olar: mühəndis obyektinin və ya texnikisistemin(konstruktor işlərinin) müəyyən konstruksiyasının işlənib hazırlanması;yeni obyektin ideya və variantlarının işlənib hazırlanması; texnoloji proseslərin işlənib hazırlanması, daha doğrusu, fiziki, kimyəvi, texnoloji və digər proseslərin əmək prosesi ilə bütöv sistemə birləşdirilməsi üsulları.

İnnovasiya layihəsinin mürəkkəbliyindən asılı olaraq innovasiya fəaliyyətinin ilkin mərhələsində həll edilən vəzifələr kifayət qədər müxtəlif ola bilər. İlkin mərhələdə işlərin icraçıları ali təhsil müəssisələrinin, universitetlərin, AMEA-nın institutlarının, dövlət və elmi-texniki mərkəzlərin alim və mühəndis-texniki işçilərinin yaradıcı kollektivləri sayılır.

İnnovasiya fəaliyyətinin nəticələrinin praktiki reallaşması bazar mərhələsində həyata keçirilməklə özündə aşağıdakıları birləşdirir:bazara tətbiq, bazarın genişləndirilməsi, məhsulun yetkinliyi və tənəzzül.

Seriyadan əvvəlki istehsal mərhələsində təcrübi, eksperimental işlər yerinə yetirilir. Eksperimental işlər elmi tədqiqatların və işləmələrin həyata keçirilməsi üçün zəruri olan xüsusi avadanlığın hazırlanmasına, təmirinə və ona xidmət göstərilməsinə yönəldilmişdir.

Sənaye istehsalının mərhələləri aşağıdakılardan ibarətdir:yeni məhsulun məxsusi istehsalı və onun istehlakçılara reallaşması.

İnnovasiya məhsullarının işlənib hazırlanması prosesində çox vaxt daha səmərəli variantların seçilməsi lazım gəlir ki, bu da onların müqayisəsini nəzərdə tutur. Tutuşdurulan variantların müqayisəyə gətirilməsi(texnologiya, avadanlıq və s.) istehsal olunan məhsul və xidmətlərin həcmi, istehsal resurslarına, məhsul və xidmətlərə qiymət və tariflərin səviyyəsi, vaxt amili üzrə təmin edilir.

İnnovasiya məhsulları üzrə müqayisə olunan variantların təhlili imkan verir ki, onlardan hər birinin səmərəlilik səviyyəsi müəyyən olunsun. Belə informasiya təkcə məsələnin yekun həlli üçün deyil, həm də innovasiya məhsulunun bu və ya digər variantının tətbiqi üçün vacibdir.

Elmi tədqiqat və təcrübi-konstruktor işləmələrinin nəticələri innovasiya məhsulları kimi çıxış edir. Ona görə də bu məhsullar yüksək yenilik dərəcəsi və elmtutumluluğunun adekvat səviyyəsi ilə seçilir. İnnovasiya məhsullarının siyahısı kifayət qədər geniş və müxtəlifdir. Buraya nəzəri və təcrübi biliklər, elmi-tədqiqat prosesinin nəticələri, yeni texnika və yaxud texnologiyanın işlənməsi nəticəsində hazırlanan elmi-texniki sənədləşmə, yeni əmək alətlərinin və materiallarının təcrübi nümunələri aiddir. İnnovasiya məhsullarının tərkibinə həm də elmi-texniki xidmət və məsləhətlər də daxildir.

Dünyada innovasiya məhsullarına tələbat daimi artır. Çünki o, bir tərəfdən, mövcud istehsalın texniki səviyyəsini və iqtisadi səmərəliliyini yüksəltmək məqsədilə onun təkmilləşdirilməsi və inkişafına, digər tərəfdən isə buraxılan məhsulların yeniləşdirilməsinə, yeni rəqabət qabiliyyətli məmulatların istehsala daxil olmasına şərait yaradır. İnnovasiya məhsullarının işlənib hazırlanması və yaradılması ən çox istehsal müəssisələri(firmaları) arasında bağlanan müqavilələr çərçivəsində, habelə dövlət sifarişləri çərçivəsində həyata keçirildiyinə baxmayaraq, bu məhsulların daha çox həcmi xarici bazara göndərilir.

İnnovasiya məhsulunu öz xarakterinə görə fərdi istehsalın məhsuluna aid etmək olar. Buna görə də onun satış bazarı xalis inhisarın əlamətlərinə uyğun gəlir və hər şeydən əvvəl satıcılar qiymətə əhəmiyyətli təsir göstərmək qabiliyyətinə malikdirlər.

Azərbaycanın orta və sənaye müəssisələrində yenilik səviyyəsinə görə innovasiya məhsulu beynəlxalq statistik hesabatlarda olduğu kimi aşağıdakı kimi təsnifləşdirilir:1) əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalmış və ya yeni tətbiq olunmuş məhsul;2) təkmilləşdirməyə məruz qalmış məhsul. Təhlil göstərir ki, Azərbaycanın orta və iri sənaye müəssisələrində əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalmış və ya yeni tətbiq olunmuş məhsulun həcmi 1999-2004-cü illərdə 430,0 mlrd. manat, təkmilləşdirməyə məruz qalmış məhsulun həcmi isə 2,86 mlrd. manat təşkil etmişdir ki, bunların da yalnız 3-3,5 faizi hasilat sənayesinin payına düşür(Cədvəl 3.1). AR DSK-nın məlumatlarına görə, əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalmış və ya yeni tətbiq olunmuş məhsulların həcmində neftqayırma məhsullarının istehsalı sahəsi əhəmiyyətli yer tutur. Belə ki, neftayırma sənayesində bu növ innovasiya məhsullarının


:

application -> uploads -> 2016
2016 -> Ali məktəb psixologiyası
2016 -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Magistratura Mərkəzi Hacıyev Tural Eldar oğlu
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Magistratura məRKƏZİ
2016 -> İxtisas: 5301. 01 Daxili fiskal siyasət və dövlət maliyyəsi İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya
2016 -> Bilet 1 Davranış iqtisadiyyatı Süni intellektin yaranmasının başlanğıc mərhələsi İnformasiya, verilən, məlumat, bilik Verilənlər bazasının modelləri Bioloji neyron İqtisadi informasiyanın layihələndirmə mərhələləri Genetik alqoritmlər Bilet
2016 -> Dərs vəsaiti kimi tövsiyyə edilmişdir. B a k I 1


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iilr-hft-rzind-36-saatdan-45.html

iilr-hft-rzind-36-saatdan-5.html

iilr-hft-rzind-36-saatdan-6.html

iim---vahid-mill.html

iin---ckkynfc---pmpms-.html